Xəzər Dənizi haqqında

Xəzər dənizi planetimizin ən böyük qapalı su hövzəsidir. Okean və dənizlə əlaqəsi olmadığına görə Xəzərin dəniz adlandırılması şərtidir. Lakin geoloji kecmişdə Xəzər dənizi Ön Qafqazdakı Kuma-Manıç çökəkliyi vasitəsilə Azov, Qara dəniz və Aralıq dənizi daxil olmaqla Atlantik okeanı hövzəsinə aid idi. Dəniz iki böyük qitənin sərhəddindədir və beş ölkə ilə əhatə olunmuşdur: Azərbaycan, Rusiya, Türkmənistan, Qazaxstan və İran. Xəzər dənizi 36°33¢ ilə 47°07¢ şimal enlikləri və 46°43¢ ilə 54°50¢ şərq uzunluqları arasında yerləşir. Dəniz suyunun həcmi 78100 km3 – dir [1, 2, 3].

Dünyanın göl sularının ümumi həcminin 45 % – i Xəzərin payına düşür. Okean və başqa su hövzələri ilə əlaqəsi olan dənizlərdən fərqli olaraq onun özünəməxsus hidrometeoroloji və bioloji rejimi var. Xəzər dənizinin səviyyəsinin daim tərəddüd etməsi ilə əlaqədar olaraq onun coğrafi və morfometrik xüsusiyyətləri vaxtaşırı dəyişir.

Onun ümumi sahəsi 378400 km2 olub Yer kürəsi göllərinin ümumi sahəsinin 18 % – ni təşkil edir və dünya gölləri içərisində böyüklüyünə görə ikinci yeri tutan Yuxarı göldən (84100 km2 Şimali Amerika) 4.5 dəfə artıq sahəyə malikdir. Sahil xəttinin uzunluğu isə adalarla birlikdə 7000 km – dir.

Xəzər dənizi meridional istiqamətdə şimaldan cənuba doğru təxminən 1200 km  uzanır. Onun eni ən geniş yerdə 435 km (45°30¢ şimal enliyi paraleli istiqamətində), ən ensiz yerdə isə 196 km – dir (40°30¢ şimal enlikləri paraleli üzrə). Xəzər dənizi güclü şelf zonasına malik dərinsulu hövzədir. Orta dərinliyi isə 187 m-dir. Xəzər dənizinin sahilləri az girintili – çıxıntılıdır (Şəkil 1).

Morfoloji quruluş xüsusiyyətlərindən və fiziki – coğrafi şəraitdən asılı olaraq Xəzərin köndələn struktur astanalar vasitəsilə 3 hissəyə bölünməsi qəbul olunmuşdur: Şimali, Orta və Cənubi Xəzər.

Şimali və Orta Xəzər arasındakı sərhəd xətti şərti olaraq Çeçen adasını Tyub – Karakan burnu ilə birləşdirən xətt qəbul edilir. Orta və Cənubi Xəzər arasındakı sərhəd isə Çilov adası ilə Kuuli mayak xətti hesab olunur. Şimali Xəzər həmçinin şərq və qərb hissələrə ayrılır. Şimali Xəzərin qərb hissənin orta dərinliyi 4.5 m və maksimum dərinlik isə 25 m – dir.

Orta və Cənubi Xəzər isə bir-birindən Abşeron sualtı qalxması ilə ayrılır. Bu Abşeron yarmadasından Çələkən yarmadasına doğru sualtı assimmetrikdir. Burada ən böyük dərinliklər 140 – 150 m – ə çatır.

Xəzərin suyunun ümumi həcmi onun bu üç hissəsi arasında qeyri bərabər paylanmışdır. Şimali Xəzər ümumi həcmin yalnız 0,5 %-ni, Orta Xəzər 34 % –

ni təşkil edir. Suyun əsas hissəsi, yəni ümumi həcmin 65 % – i Cənubi Xəzərin payına düşür. Şimali, Orta və Cənubi Xəzərin sahələri və onların suyunun həcmləri nisbətləri uyğun olaraq 1:1,5:1,6 və 1:67:129 kimidir.

Xəzərin qidalanmasında əsas yeri Volqa çayının hövzəsi tutur. Volqa çayından başqa burada Terek, Sulak, Samur, Kür, Emba, Qafqazın kiçik çayları və İran sahillərindən axan çaylar aiddir. Bu çayların çoxu dənizə tökülən hissələrdə, deltalar yaradır. Bunların sırasına Volqa, Ural, Terek, Sulak və Kür aiddir. Hal – hazırda bura tökülən çayların deltaları azalmaqdadaır. Çayların çox böyük hissəsi əsasən Şimali Xəzərə tökülür. Şərq hissə demək olar ki, hidroqrafiq şəbəkədən məhrumdur.

Ada və yarımadaları. Xəzər dənizində irili-xırdalı ümumi sahəsi 2049 km2 olan 50-ə qədər ada var. Şimali Xəzərdə adaların sahəsi 1813, Orta Xəzərdə 71, Cənubi Xəzərdə 165 km2 – dır. Adalar adətən böyük olmayıb sahilə yaxın yerləşirlər. Şimali Xəzərin qərb sahilində dənizin ən böyük adaları – Çeçen (122 km2) və Tülen (68 km2) və çoxlu sayda alçaq adalar, Volqanın dənizsahili mənsəbində isə kiçik adalar mövcuddur. Dənizin şimal hissəsində Tülen arxipelaqı yerləşmişdir ki, aralarında ən böyükləri Kulalı ( 73 km2 ) və Marskoy (65 km2) – dur. Orta Xəzərdə Abşeron yarımadasından şərqdə Abşeron arxipelaqı adaları zəncirvarı formada uzanıb. Bunların içərisində ən böyükləri Cilov (28 km2) və Pirallahıdır. Bakı buxtasından cənubda, qərb sahildə Bakı arxipelaqı adaları yerləşib (Böyük Zirə (Nargin), Kiçik Zirə (Vulf), Qum, Xanlar, Xərə-Zirə (Bulla), Səngi-Muğan (Svinoy), Zənbil (Duvannı), Gilgil (Oblivnoy), Gil, Daş-Zirə, Çınqıl ,Qarasu, Kür daşı arxipelaqı). Qeyd etmək lazımdır ki, adalar səviyyənin tərəddüdü ilə əlaqədar öz sahə və görünüşünü dəyişir. Cənubi Xəzərin şərq sahilində dar, meridional istiqamətdə uzanan Oqurçi adası yerləşir. Dənizin cənubunda adalar azdır. Hirkan körfəzinin girişində Aşur-ada və bir sıra xırda adalar vardır. Səviyyənin dəyişməsindən asılı olaraq Aşur-adası dövrü olaraq nazik dillə materiklə gah birləşir, gah da aralanır. Ən böyük yarımadaları Aqraxan, Buzaçı, Tyüb-Karaqan, Manqistau, Abşeron, Çələkən, Sarı, Miyan qala, Türkmənbaşı və s. [5, 20, 23].

Körfəzlər. Xəzərdə 20 – ə qədər körfəz vardır. Ümumiyyətlə götürdükdə, dəniz on iri körfəzə malikdir: Komsomolets, Manqistau, Qazax, Qara-Boğaz-Qol, Türkmənbaşı, Türkmən, Qızılağac, Həştərxan və Qızlar. Xəzərin İran sahilində iki iri körfəzi vardır: Hirkan (keçmiş Astrabad) və Ənzəli (keçmiş Pəhləvi). Xəzər dənizinin nəhəng körfəzi Qara-Boğaz-Qol xüsusi maraq kəsb edir. Dənizin səviyyəsindən asılı olaraq körfəzin sahəsi dövrü olaraq dəyişir. Onun sahəsi 25 min km2 – ə yaxındır. Körfəz dənizlə eni 110 – 300 m arasında dəyişən və uzunluğu 8 – 10.5 km olan dar boğaz vasitəsi ilə birləşir. Qara-Boğaz-Qol körfəzinin səviyyəsi Xəzər dənizinin səviyyəsindən daimi aşağıdır. Səviyyələr arasındakı fərq dəyişəndir, dənizin səviyyəsindən asılıdır və 2 – 6 m intervalındadır. Boğaz vasitəsi ilə körfəzə daimi su axını vardır və bu suyun hamısı körfəz səthindən buxarlanır. Hər il Xəzərdən körfəzə təqribən 8 – 10 km3, yəni 20 – 300 m3/san su axır. Bu su vasitəsi ilə dənizdən körfəzə 150 milyon ton duz daşınır. 1980 – 1984 – cü illərdə körfəz süni damba vasitəsi ilə dənizdən ayrılmış, nəticədə Qara-Boğaz-Qol qurumuş və 18 min km2 ərazidə nəhəng duz vadisi yaranmışdır. İldə Qara-Boğaz-Qol körfəzinin səthindən 1500 mm su buxarlanır, yağıntının miqdarı isə 70 mm/il – i keçmir. Ona görə də körfəzin suları əslində duzlardan doymuş məhlula bənzəyir. Onun duzluğu 300 ‰ – dir və dəniz tipli duzların çöküntüsünü verən yeganə hövzədir. Qara-Boğaz-Qol körfəzi mirabilit, qalit, astraxanit və s. mineral duzlarla çox zəngindir. Qızılağac körfəzi dənizin cənub-qərb hissəsi – Salyan rayonun cənubunda yerləşir. O, dənizdən Kürdili vasitəsilə ayrılır. Səviyyənin tərəddüdü ilə əlaqədar sahəsi daim dəyişir (710 km2). Vaxtı ilə körfəzə Kürün qolları və s. çaylar tökülürdü. Körfəzin sahil xətti çox girintili-çıxıntılıdır. Onun sahili alçaq bataqlıqlardan və dillərdən ibarətdir. Körfəzin şimalı dayaz olub, cənuba getdikcə dərinləşir. Keçmişdə körfəzdə Sara, Qarabatdaq (Baklani), Yovşan (Burunki), Kulakin, İtdişi və s. adalar mövcud idi. Dənizin səviyyəsinin dəyişməsi ilə əlaqədar adalar sahillə birləşmiş, körfəz öz formasını dəyişmişdir. Bunun nəticəsində Sara adası yarımadaya çevrilmişdi. Səviyyənin dəyişməsi nəticəsində dənizin bəzi körfəzləri tamamilə qurumuşdu. Çeçen, Tülen adalarının sahəsi dayaz suların quruması hesabına artmışdı. Bir çox köhnə bankalar adalara çevrilmişdi. Şimali Xəzərin şimal-qərbində və şərqindəki çoxsaylı körfəzlər, buxtalar quruya birləşmişdilər. Cənubi Xəzərdə isə, xüsusilə onun cənub-şərqində dəniz 10 – 15 km geriyə çəkildi. Nəticədə Çiləkən adası materikə birləşdi və eyni adlı körfəz əmələ gətirdi. Həsən-Qulu körfəzi tamamilə qurudu, Türkmənbaşı körfəzinin sahəsi isə yarıya qədər azaldı .

 

Xəzər Dənizində səviyyə tərəddüdləri

 

    Xəzər dənizi səviyyəsinin dəyişməsi onun morfometrik elementlərinin dəyişməsinə səbəb olur. Xəzər dənizində səviyyənin dəyişməsini yaradan əsas amillər bunlardır: Dənizin su balansı elementlərinin dəyişməsi; atmosfer təzyiqinin dəyişməsi; qabarma əmələgətirən qüvvələrin təsiri; tektonik proseslər. Xəzər dənizi səviyyəsinin dəyişməsinin iki növünü fərqləndirmək lazımdır: Həcmi dəyişmə; deformasion dəyişmə.

      Səviyyənin həcmi tərəddüdlərinin əsas səbəbi atmosferin ümumi sirkulyasiyasının vəziyyətinin dəyişməsidir ki, bu da sutoplayıcı hövzədə rütubətliyin dəyişməsinə gətirib çıxarır. Nəticədə dənizin su balansının gəlir və çıxar hissələri arasında fərq yaranır. Səviyyənin həcmi dəyişməsinə əsrlik, çoxillik, illərarası, və ildaxili (fəsli) tərəddüdlər aiddir.

      Səviyyənin deformasion tərəddüdlərinin əsas səbəbi dəniz çökəyində tektonik hərəkətlər (uzun müddətli), həmçinin meteoroloji şəraitin qısa müddətli (sinoptik) dəyişməsidir. Deformasion tərəddüdlər dənizin ayrı-ayrı rayonlarında suyun həcmi dəyişmədən su kütlələrinin paylanması nəticəsində yaranır və qeyri-periodik xarakterə malik olub qısa müddətdə (bir neçə saatdan bir neçə günə qədər) baş verir. Detormasion tərəddüdlər müşahidə olunan rayonun morfoloji şəraitindən və külək rejimindən asılı olaraq lokal xarakter daşıyır. Səviyyənin deformasion dəyişməsinə qovulma-gətirilmə, seyşlər və qabarma tərəddüdləri aiddir.

Xəzər dənizinin əsrlik və çoxillik tərəddüdləri

       Xəzər dənizinin inkişaf tarixində 4 əsas dövr ayrılmışdır: Bakı (» 700-500 min il əvvəl); Xəzər (» 350-70 min il əvvəl); Xvalın (» 35-10 min il əvvəl); Yeni Kaspi (» 8-0 min il əvvəl). Pliosen dövründə Xəzər dənizi səviyyəsinin amplitudası » 200 m (-140 – +50 м abs.) olmuşdur. Ən aşağı səviyyə Yeni Kaspi, Xvalın, Xəzər və Bakı dövrünün əvvəlinə təsadüf edir.

      Xəzər ətrafında aparılan arxeoloji tədqiqatlar, xəzər çöküntülərinin yaşlarının radiokarbon metodu ilə təyin olunması, tarixi mənbələrin və instrumental müşahidə məlumatları əsasında dənizin səviyyəsi son 3-4 min il üçün rekonstruksiya edilmiş və maraqlı nəticəıər alınmışdır

      Aparılmış səviyyə təhlili göstərir ki, Xəzər dənizinin səviyyə gedişində 450-500 illik sikllər (200-250 illik ritm) mövcuddur. Araşdırmalar göstərir ki, tarixi dövrdə çoxəsrlik orta səviyyə – 27 m-ə bərabərdir. Ən çox təkrar olunan səviyyə durumu (»70 % – ə yaxın) -24 və – 30 m intervalında dəyişir. Tarixi dövr üçün səviyyənin dəyişmə amplitudası 15 m təşkil edir.

      İlk dəfə Xəzər dənizində epizodik instrumental müşahidələr Bakı şəhərində 1830-cu ildə akademik E.X. Lents tərəfindən başlanmışdır. Müşahidələr 1837-ci ildən sistematik aparılır.

      Xəzər dənizində əsrlik və fəaliyyətdə olan səviyyə məntəqələrinin instrumental müşahidə məlumatlarının təhlili göstərdi ki, 1837-1950-ci illərdə orta çoxillik səviyyə – 25.8 m-ə bərabər olmuş, 1930-1940-cı illərdə dənizin səviyyəsi 1929-cu il ilə müqayisədə 1.9 m düşmüşdü, 1941-1958-ci illərdə dənizin  səviyyənin enməsi yavaşıdı və 1960-cı illərdə – 28.2 m ətrafında stabilləşdi. Bütün müşahidə dövrləri ərzində səviyyənin maksimal orta illik qiymətləri (-25.4 m) 1838-1839, 1868-1869, 1877-1883-cü illərdə, ən maksimal (- 25.2 m) 1882-ci ildə, səviyyənin minimal qiyməti isə 1977-ci ildə (-29.0 m) müşahidə edilmişdir. Müşahidə dövrü ərzində səviyyənin ən böyük düşməsi 3.8 m olmuşdur. Dənizin səviyyəsi 1978-ci ildən kəskin qalxmağa başlamış və 1995-ci ildə onun illik orta qiyməti – 26.2 m-ə çatmışdır. Bu müddət ərzində səviyyənin qalxma intensivliyi 14.5 sm/il, müxtəlif illərdə (1979, 1991) isə 25-35 sm/il olmuşdur. 1996-2009-cu illərdə dənizin orta səviyyəsi – 26.91 m olmuşdur.

Xəzər dənizi səviyyəsinin ildaxili dəyişməsi

Daxili dənizlərdə olduğu kimi, Xəzər dənizində ildaxili (fəsli) səviyyə dəyişmələri su balansının gəlir və çıxar hissələrinin nisbəti ilə müəyyən olunur ki, bu rayonun fiziki-coğrafi şəraitindən asılı olaraq dənizin səviyyəsini müxtəlif dərəcədə dəyişdirir.

. Bu amillər dənizin bu və ya digər rayonunda səviyyənin fəsili gedişində özünü göstərir. Xəzər dənizinin Azərbaycan akvatoriyasının müxtəlif rayonlarını xarakterizə edən Bakı, Neft Daşları, Qoltuq məntəqələrində səviyyənin müşahidə məlumatlarının ildaxili dəyişməsindən görünür ki, səviyyə 1900-1929-cu illərdə yüksəlmiş, 1930-1941-ci illərdə kəskin düşmüş, 1942-1969-cu illərdə az dəyişmiş, 1978-1995-ci illərdə isə kəskin qalxmışdı.

       İl ərzində səviyyənin ən aşağı vəziyyəti dekabr və fevral aylarında müşahidə olunur. Mart-iyul aylarında səviyyə qalxmağa başlayır, ancaq ən intensiv qalxma may-iyun aylarında müşahidə olunur. Səviyyənin ən yüksək durumu iyun-iyul aylarında qeydə alınır ki, bu çaylarda yaz gursululuğu ilə əlaqədardır. İyul-avqustda çay axımının azalması və dəniz səthindən buxarlanmanın artması dəniz səviyyəsinin tədricən qış minimumuna qədər (dekabr) azalmasına səbəb olur.  (orta çoxillik qiymətə nisbətən 12 sm). Dekabr-yanvar aylarında bəzən səviyyənin azca qalxması (2-4 sm) müşahidə olunur və bu kiçik fevral qalxması (1-3 sm) ilə əvəz olunur. Sonra səviyyə yenidən qalxmağa başlayır və bu müddətdə qalxmanın çoxillik orta qiyməti 20 sm olur. Çoxsulu illərdə səviyyənin orta qiyməti 22 sm, azsulu illərdə isə 13 sm olur.

    Dənizin su balansı elementlərinə aid olan çay axımları və atmosfer yağıntılarının hesabına dənizin səviyyəsinin artması il ərzində orta hesabla uyğun olaraq 80 və 20 sm təşkil edir. Yağıntıların miqdarının normadan kənaraçıxması səviyyənin orta hesabla ± 3-7 sm illik dəyişməsinə səbəb olur ki, bu ildaxili səviyyə amplitudasının 10-15 % – ni təşkil edir. Xəzər dənizinin su balansının hesablanmasında yeraltı axımın miqdarı orta hesabla 4 km3 – ə bərabər götürülür. Su balansının çıxar hissəsinin əsas elementi olan buxarlanma səviyyənin fəsili gedişinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. Dənizin illik səviyyəsi buxarlanmaya görə orta hesabla 97 sm azalır. Müxtəlif illərdə buxarlanmanın orta illik qiymətindən  kənaraçıxması ± 10-20 sm-ə çatır. Bu səviyyənin ildaxili tərəddüdünün 30-50 % -nə uyğundur. Dəniz səviyyəsinin fəsili gedişində Qara-boğaz-qol körfəzinə axın da nəzərə alınır. Dənizdə səviyyənin bu səbəbdən azalması il ərzində 4 sm  təşkil e dir.

      Beləliklə, səviyyənin fəsili gedişini təyin edən əsas amillər – çay axımı, buxarlanma və onların ildaxili paylanmasıdır.

 

Xəzər Dənizinin küləyə görə rayonlaşması

 

Xəzər meridional istiqamətdə uzun məsafədə uzandığı və iki iqlim (subtropik və mülayim) qurşağında yerləşdiyi üçün meteoroloji şərait onun müxtəlif hissələrində müxtəlifdir.

Xəzərin şimal hissəsi üçün illik gedişdə şərq və cənub-şərq küləkləri üstünlük təşkil edir. Orta Xəzər üzərində şimal-qərb və cənub şərq küləkləri hakimdir. Abşeron rayonu üçün oroqrafiyanın təsiri ilə şimal və cənub istiqamətli küləklər hakim olur.

Dənizin rayonlaşdırılması üçün əsas meyar küləyin sürətinin (15 m/san) təmin olunması ilə aparılmışdır. Daha çox təkrarlanmaya malik olan küləklər Abşeron yarımadası və Mahaçqala və Fort – Şevçenko rayonlarında özünü büruzə verir. Xəzər dənizində güclü fırtınalar (V≥15 m/san) şimal-qərb, cənub-şərq və şimal (və ya şimal-şərq) külək sahələri tiplərinə uyğundur.

Mahaçqala – Dərbənd rayonu (1). Küləyin sürəti V≥15 m/san olması Abşeron rayonunun qərb hissəsinə nisbətən burada təxminən iki dəfə çoxdur və 40-50 % təşkil edir. 3 – cü rayonda olduğu kimi burada bütün istiqamətli küləklər müşahidə olunur, lakin cənub-şərq (30 %) və şimal-qərb (25 %) küləkləri də üstünlük təşkil edir. İstiqamətlərdən asılı olmayaraq küləyin sürəti 16, 21 və 25 m/san – dən artıq olarsa, onda onların təkrarlanması uyğun olaraq 2.70; 0.40 və 0.06 % – ə bərabər olur.

Fort – Şevçenko – Kəndərli rayonu (2). Küləyin sürəti V≥15 m/san olan günlərin sayı Mahaçqala – Dərbənd rayonları ilə eynidir. Burada cənub – şərq  (23 %) və şimal – qərb (17 %) istiqamətli küləklər üstünlük təşkil edir. Daha yüksək sürətlər (V≥25 m/san) şimal və şimal – qərb istiqamətlərə xarakterikdir. Küləklərin 16, 21, 25 m/san – dən çox sürətlərə uyğun olaraq təkrarlanması 2.4; 0.37 və 0.03 % – dir.

Abşeron rayonu (3). İl ərzində küləyin sürəti V≥15 m/san olan günlərin sayı oroqrafik və burun effektindən asılı olub Abşeron yarımadası rayonunun şərqində 55-60, qərbində isə 115 – 145 – ə qədər müşahidə olunur. Sürəti 15 m/san – dən çox olan küləyin Abşeron rayonunda təkrarlanması 3.7 % – dir. Güclü küləklərin təkrarlanması (V≥10 m/san) 18 % təşkil edir. Güclü fırtınalar (V≥25 m/san) Abşeron rayonunun bütün məntəqələrində – Aşağı körpüdən — (Nizkiy Pristan) Səngi – Muğan adasına qədər müşahidə oluna bilər [11]. Bütün mövsümlərdə şimal istiqamətli küləklər üstünlük təşkil edir. Onun orta illik təkrarlanması 55 % (şimal – 24, şimal-şərq – 13, şimal-qərb isə 18 %) təşkil edir.

V≥15 m/san sürətə malik olan küləkli günlərin sayının paylanması bir az hamarlanmış şəklə uyğundur. Belə ki, o əsasən sahil və Abşeron rayonunda az saylı stansiyaların məlumatları əsasında (Pirallahı, Çilov, Neft daşları adaları) qurulmuşdur. Sahilboyu (10) və ada (4) hidrometeoroloji stansiyaların nisbətən sıx şəbəkəsi Abşeron yarımadasının ətrafında yerləşmişdir. Bu stansiyalar  yerləşən rayonunda şiddətli günlərin sayının paylanmasını daha ətraflı təyin etmək üçün imkan vermişdir.

Krasnavodsk Qara-Boğaz-Qol körfəzi rayonu (4). Külək şəraitinə görə şimal rayonlarından çox az miqdarda fərqlənir. Küləyin sürəti 15 m/san – dən çox olan günlərin sayı 40-50 % təşkil edir. İlin isti yarısı üçün şimal (18 %) və şimal-qərb (17 %) küləkləri, soyuq yarısı üçün şərq istiqamətli (30 %) küləklər xarakterikdir. Güclü fırtınalar şimal və şimal-şərq istiqamətli küləklər zamanı müşahidə olunur.

Sürəti 25 m/san – dən çox olan şimal və şimal-qərb istiqamətli küləklər bütün rayonlarda (1-4), cənub-şərq küləkləri yalnız Mahaçqala – Dərbənd (1) rayonu üçün xarakterikdir.

Cənubi Xəzərin qərb hissəsi rayonu (5). Külək rejiminə görə bu rayon 2 yarım rayona bölünür: Birinci yarım rayon – Kürün mənsəbindən şimalda; İkinci yarım rayon – Kürün mənsəbindən cənubda  

Birinci yarım rayonda şimal-şərq (26 %) və şimal (14 %)  küləkləri üstünlük təşkil edir. Sürəti 15 m/san – dən yuxarı olan küləklərin illik sayı 60-70 günə bərabərdir. İkinci yarım rayonda şimal-şərq (19 %) və cənub-şərq (12 %) və şimal-qərb (29%) küləkləri üstünlük təşkil edir. Onların orta illik sayı nisbətən azdır (50-60 gün).

Cənubi Xəzərin şərq hissəsi rayonu (6). Bu rayon üçün sürəti 15 m/san – dən çox olan küləkli günlərin sayının azalması (20-30 gün) xarakterikdir. Sürəti 15 m/san – dən çox olan güclü küləklərin təkrarlanması 11 gündən bir qədər çoxdur. Bu rayonda şimal və şimal-şərq küləkləri üstünlük təşkil edir. Ən böyük sürət (21-25 m/san) şimal küləkləri zamanı müşahidə olunur.

Azərbaycan və Xəzər Dənizinin yağıntı rejimi

Azərbaycan Respublikasında atmosfer yağıntıları əsasən hava kütlələrinin əraziyə müdaxiləsi ilə əlaqədardır. Yağıntıların miqdarını, mövsümü və illik paylanmasını hava kütlələrinin ərazinin relyef və Xəzər dənizi ilə qarşılıqlı əlaqəsi müəyyən edir. Azərbaycan ərazisində ən az orta illik yağıntı (150-200 mm-dən az) cənub-şərqi Qobustana və Abşeron yarımadasının cənub sahilinə düşür. Kür-Araz ovalığının mərkəzi və şərq, Samur-Dəvəçi ovalığının cənub-şərq, Naxçıvan MR-nın Arazboyu, Qobustan və Abşeron yarımadasının əsas hissələrində illik yağıntılar miqdarı 300 mm-dən azdır. Onların miqdarı Xəzər dənizi sahillərindən qərbə, düzənliklərdən dağlara doğru tədricən artır. Dağlarda yağıntılar müəyyən yüksəkliyə qədər (Böyük və Kiçik Qafqazda 2600-2800 m, Naxçıvan MR-da 2600-3000 m, Talışda 200-600 m-dək) artır, sonra isə tədricən azalır. Bu ərazilərdə illik yağıntıların maksimum miqdarı Böyük Qafqazın cənub yamacında 1400-1600 mm, şimali şərq yamacında 800 mm, Kiçik Qafqaz və Naxçıvan MR-da 800-900 mm, Talış dağlarında isə 1700-1800 mm təşkil edir.

Respublikanın digər dağlıq ərazilərindən fərqli olaraq Talış dağlarında yüksəklik artdıqca yağıntının miqdarı azalır və yüksək dağlıq hissəsində (2000 m-dən yüksək) və dağarası dərələrdə onun miqdarı 250-300 mm-dən azdır. Baxmayaraq ki, yağıntıların böyük hissəsi ilin isti dövrünə (aprel-oktyabr) təsadüf edir, yay ayları quraq keçir və hətta yağıntıların bolluğu ilə seçilən Lənkəran-Astara zonasında bu zaman yağıntıların miqdarı illik normanın 5-15 % – ni təşkil edir.

Atmosfer yağıntıları Xəzərin akvatoriyasında bərabər paylanmır. İldə orta hesabla dəniz səthinə 100 mm yağıntı düşür. Yağıntının paylanmasında sahil zonasının relyefi həlledici rol oynayır. Şimalda yağıntının illik miqdarı 300, qərbdə 300-400-dən 600 qədər, cənub-qərb Xəzərdə 1600, şərq hissəsində isə 90 mm-ə qədərdir. Abşeron yarımadası rayonunda yağıntının illik miqdarı 200 mm-ə yaxındır.

Xəzər dənizinin aynalı səthinə tökülən atmosfer yağıntılarının və buxarlanmanın qiyməti ildə uyğun olaraq 180 mm və 910 mm – ə bərabərdir. Dənizin ildə atmosferə verdiyi rütubətin orta qiyməti ondan aldığından beş dəfə çoxdur (Orta Xəzərin şərq hissəsində 13 dəfə çox).

Bütövlükdə Xəzər dənizindən atmosferə verilən rütubətin orta illik qiyməti 730 mm təşkil edir. Yağıntıların çox hissəsi ilin soyuq dövründə düşür (oktyabr-mart). Soyuq vaxtda 60 %, qalan 40 % isə isti dövrlərdə qeydə alınır. Bu da dənizin akvatoriyası üzərində atmosfer sirkulyasiyasının xarakteri ilə əlaqədardır. İsti dövrdə, xüsusən, iyul-sentyabrda buxarlanmanın ən böyük qiyməti müşahidə olunur. Çünki bu dövrlərdə dəniz üzərində havanın yüksək temperaturu və havanın ən böyük nisbi quruluğu qeydə alınır. Buxarlanma ilə yağıntı arasında ən böyük fərq avqust və sentyabr aylarında müşahidə olunur. Dəniz üçün yağıntılar üzərində buxarlanmanın üstünlüyü bütünlüklə il ərzində saxlanılır. Xəzər dənizinin əsas iqlimyaradıcı rolu bunda əks olunur.

Yağıntıların orta aylıq göstəricilərinin dəyişməsini onların ekstremal qiymətləri üzrə amplitud və orta kvadratik kənara çıxmasına əsasən  müəyyənləşdirmək olar. Bu göstəricilərə əsasən müəyyən edilib ki, yağıntıların

daha böyük dəyişməsi payız-qış fəslində müşahidə edilir. Fərqli fiziki-coğrafi şərait dəniz akvatoriyasında yağıntıların qeyri-bərabər paylanmasına səbəb olur.  Dənizin sahil zonasına onun mərkəzi və açıq hissələrinə nisbətən daha çox yağıntı düşür. Bundan əlavə sahilin ayrı-ayrı hissələrində və dənizin müxtəlif rayonlarında yağıntılar qeyri-bərabər paylanmışdır