Radiometeoroloji Müşahidələr

METEOROLOJİ RADİOLOKATOR «MRL-5» tipli radiolokatorla 250km-ə qədər məsafədə baş verən hidrometeoroloji proseslər və onlarla əlaqədar olan təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr, müxtəlif hündürlüklərdə yağıntının intensivliyi və miqdarı, yağış yağan və şimşək çaxan ərazilər, dolunun ölçüləri və dolu yağan ərazilər müəyyən edilir.

AZƏRBAYCANDA RADİMETEOROLOJİ MÜŞAHİDƏLƏRİN TARİXİ

Azərbaycanda radiometeoroloji müşahidələr: hidrometeoroloji proseslərin və təhlükəli hidrometeoroloji hadisələrin (dolu, şimşək, leysan və s.) müşahidələri demək olar ki, 1967-ci ildən Azərbaycan Respublikasının Dağlıq-Qarabağ Muxtar Vilayətində doluya qarşı mübarizə işlərinin aparılması ilə başlanmışdır.

Növbəti 1968-ci ildə Şamaxı Dəsdəsi, 1972-ci ildə Göygöl, 1973-cü ildə Naxçıvan, 1974-cü ildə Füzuli, 1975-ci ildə Qazax-Tovuz, 1980-ci ildə Ağdərə, 1981-ci ildə İsmayıllı, 1982-ci ildə Zəngilan, 1984-cü ildə Tovuz, Şəki və Culfa-Ordubad, 1987-ci ildə Şaumyankənd Dəsdələri yaradılmışdır.

İlk illərdə bu məqsədlə hərbi təyinatlı (“DON”, “SON” və s.) radiolokatorlardan istifadə edilirdi.

1970-ci ildən başlayaraq sırf meteoroloji müşahidə təyinatlı birdalğalı (3,2 sm) “MRL-1” və “MRL-2” tipli, 1977-ci ildən isə ikidalğalı (3,2 sm və 10 sm) “MRL-5” tipli meteoroloji radiolokatorlardan istifadə olunmağa başlanmışdır.

Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş 13 Doluya Qarşı Mübarizə üzrə Hərbiləşdirilmiş Dəstələrinin hamısı artıq 1984-cü ildə “MRL-5” tipli meteoroloji radiolokatorlarla təmin edilmiş və istehsalata tətbiq edilmişdi.

Keçmiş Şaumyan Hərbiləşdirilmiş Dəstəsindəki “MRL-5” tipli meteoroloji radiolokator ermənilər tərəfindən bütünlüklə məhv edilmiş, Füzuli, Zəngilan və Ağdərə Hərbiləşdirilmiş Dəstələrindəki meteoroloji radiolokatorlar isə Azərbaycanın Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş ərazilərində qalmışdır.

Şamaxı, İsmayıllı, Xanlar, Şəki, Ağstafa və Tovuz Radiometeoroloji Stansiyalarındakı «MRL-5» tipli meteoroloji radiolokatorlar uzun müddət istismar olunduğu və əsaslı təmir olunmaq üçün ehtiyat hissələri ilə təmin olunmadığı üçün 1995-ci ildə bu radiolokatorların işi dayandırılmış, radiometeoroloji müşahidə işləri aparılmamışdır.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 may 2001-ci il tarixli fərmanı ilə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və onun tərkibində Milli Hidrometeorologiya Departamenti yaradıldıqdan sonra 2002-ci ilin birinci yarısında Ağstafa və Şamaxı Radiometeoroloji Stansiyalarındakı «MRL-5» tipli meteoroloji radiolokatorlar əsaslı təmir edilmiş, fərdi kompüterlərdən istifadə etməklə avtomatlaşdırılmış radiometeoroloji müşahidə sistemləri quraşdırılaraq istifadəyə verilmişdir.
Bundan sonra Şamaxı və Ağstafa Radiometeoroloji Stansiyaları tərəfindən hidrometeoroloji proseslərin (şimşək-leysan və dolu buludları, onlarla əlaqədar olan təhlükəli hava hadisələrinin) radiometeoroloji müşahidələri aparılmağa başlanmışdır.
Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirinin 08 fevral 068/ü saylı əmri ilə Milli Hidrometeorologiya Departamentinin tərkibində “Radiometerologiya və Aerologiya” mərkəzi yaradıldıqdan sonra Şamaxı və Ağstafa RMS-larındakı MRL-5 tipli radiolokatorlarında ciddi təmir işləri görülmüş, “AİS-MRL” təmir edilmiş, sazlanmış, tez-tez sıradan çıxan və bu proqram bloklarının əsas hissələrindən olan 5 (beş) ədəd AD-775-JR mikrosxemlər gətirilmiş (ABŞ və Rusiyadan), radiometeoroloji müşahidələrin fasiləsiz aparılması təmin edilmişdir.

İsmayıllı, Şəki, Göygöl və Tovuz Radiometeoroloji Stansiyalarındakı MRL-5 tipli radiolokatorların texniki vəziyyətləri araşdırılmış, Göygöl və Şəki Stansiyalarında meteoroloji müşahidələrin bərpası üzrə işlərin görülməsinə başlanılmışdır.

RADİMETEOROLOGİYANIN PREDMETİ və METODU

Radiometeorologiyanın predmeti troposferdə baş verən hidrometeoroloji proseslərin və onlarla əlaqədar olan təhlükəli hava hadisələrinin öyrənilməsi, metodu isə meteoroloji radiolokatorun köməyi ilə müxtəlif radiometeoroloji kəmiyyətlərin (istənilən hündürlükdə buludun və buludluğun üfüqi və şaquli kəsiklərinin, alt və üst sərhədlərinin, maksimal əksetdirmə qabiliyyətinin, hərəkət istiqamətinin və sürətinin, yağıntının intensivliyinin və miqdarının, dolunun ölçülərinin) ölçülməsi, həmçinin şimşək çaxan, yağış və dolu yağan ərazilərin və təhlükəli hava hadisələrinin (dolu, leysan, qar, şimşək, fırtına) müəyyən edilməsi və baş vermiş hidrometeoroloji proseslərin film şəklində göstərilməsidir.

Fərdi kompüter vasitəsilə rəngli monitorda yerüstü hədəflərin fonunda aşağıdakılar formalaşdırılır və təsvir edilir:
1.Fəzanın seçilmiş istənilən nöqtəsində buludluğun parametrləri ölçülür;
2.Buludluğun (buludların) radioəkslərinin istənilən hündürlükdə üfüqi, istənilən istiqamətdə isə şaqüli kəsiklərinin xəritələri təsvir edilir;
3.Maksimal əksetmənin (Z10max – un və Z3,2max – un) xəritələri təsvir edilir;
4.Buludluğun (buludların) radioəkslərinin aşağı və yuxarı sərhədlərinin xəritələri təsvir edilir;
5.Yağıntının intensivliyinin və miqdarının sahələrinin xəritələri təsvir edilir;
6.Təhlükəli hava hadisələrinin (dolu, şimşək, qasırğa, leysan, qar) xəritələri təsvir edilir;
7.Buludluğun (buludların) yerdəyişməsinin istiqaməti və sürəti təsvir edilir;
8.Buludluğun (buludların) parametrlərinin zamana görə dəyişməsinin qrafiki təsvir edilir;
9.Yuxarıada sadalanan bütün xəritələrin zamana görə dəyişmələri videofilm şəklində göstərilir;
10.Radiometeoroloji müşahidə məlumatları sənədləşdirilir;
11.İlkin radiolokasiya məlumatları arxivləşdirilir;
12.Radiometeoroloji müşahidə məlumatları, o cümlədən də dolu proseslərinə fəal təsir işləri aparıldıqda fəal təsir materialları rəngli (və ya ağ-qara) printer vasitəsilə çap edilir;
13.Qorunan və ona yaxın ərazilərdə buludluq müşahidə edildikdə sistem avtomatik olaraq «Növbətçilik» rejimindən fasiləsiz müşahidə rejiminə keçir;
14.Qorunan və ona yaxın ərazilərdə təsir obyekti (TO) olmadıqda bir dövr müşahidədən sonra proqram MRL-5 radiolokatorunun işini dayandırır, verilmiş müəyyən müddətdən sonra isə (məsələn hər 15 dəqiqədən, 1 saatdan, 3 saatdan və s. sonra) radiolokatoru avtomatik olaraq yenidən işə salır və «Növbətçilik» rejimində yenidən müşahidələr aparır;
15.İşin rahatlığı üçün kompüterin ekranının istənilən hissəsinin miqyasını istənilən qədər böyütməyə imkan verən «Lupa» rejimi vardır.

RADİOMETEOROLOJİ MÜŞAHİDƏ MƏLUMATLARININ ÖTÜRÜLMƏSİ

Radiometeoroloji müşahidə məlumatıarı internetdən istifadə etməklə “azmeteoradar@gmail.com” və meteo 11@rambler.ru elektron poçt ünvanları və birbaşa telefonla Milli Hidrometeorologiya Departamentinin Proqnozlar Bürosuna ötürülür. Məlumatlar həm bu poçt ünvanları, həm də server vasitəsilə “Radiometerologiya və Aerologiya” mərkəzinə ötürülür.

RADİOMETEOROLOJİ MÜŞAHİDƏ MƏLUMATLARININ TƏTBİQ SAHƏLƏRİ
Radiometeoroloji müşahidə məlumatlarından qısamüddətli hava proqnozlarının hazırlanmasında, hərbi və mülki aviasiyanın, kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələrinin , hidrometeorologiya üzrə Beynəlxalq Təşkilatların meteoroloji məlumatlarla təmin olunmasında, sel və daşqınların proqnozlaşdırılmasında, doluya qarşı mübarizə, süni yağış yağdırəlması və yağıntının miqdarının artırılması işlərində istifadə edilir.

mənbə: azmeteoradar.com

Advertisements

Aeroloji Müşahidələr

AEROLOJI MÜŞAHİDƏLƏRİN TARİXİ
Maştağa Aeroloji Stansiyasında aeroloji müşahidələrin aparılmasına 1936-cı ildən başlanılmışdır. Stansiyada 1973-cü ildə “Meteorit-2” aeroloji radiolokatoru quraşdırılmış və RKZ-5, 1984-cü ildən “MARZ-2-2” radiozondu buraxılmağa başlanmışdır. 1984-cü ildə «Titan AHK-1M» aeroloji radiolokatoru quraşdırılmış və “MRZ-3A” radiozondundan istifadə olunmağa başlanmışdır.
Maştağa Aeroloji Stansiyasındakı «Titan AHK-1M» tipli aeroloji radiolokatorlar uzun müddət istismar olunduğu və əsaslı təmir olunmaq üçün ehtiyat hissələri ilə təmin olunmadığı üçün 1995-ci ildə bu radiolokatorların işi dayandırılmış, aeroloji müşahidə işləri aparılmamışdır.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 may 2001-ci il tarixli fərmanı ilə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və onun tərkibində Milli Hidrometeorologiya Departamenti yaradıldıqdan sonra 2003-cü ilin axırlarında Maştağa Aeroloji Stansiyasındakı «Titan AHK-1M» tipli aeroloji radiolokatoru əsaslı təmir edilmiş, fərdi kompüterlərdən istifadə etməklə avtomatlaşdırılmış aeroloji müşahidə sistemləri quraşdırılaraq istifadəyə verilmişdir.
Bundan sonra Maştağa Aeroloji Stansiyasından hər gün 40 km hündürlüyə qədər qalxan radiozond buraxılmaqla aeroloji radiolokatorların vasitəsi ilə atmosferin troposfer və stratosfer qatlarının aeroloji müşahidələri aparılmağa başlanmışdır.
Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirinin 08 fevral 068/ü saylı əmri ilə Milli Hidrometeorologiya Departamentinin tərkibində, Meteoroloji Müşahidə Sistemlərində İnnovasiyaların Tətbiqi Mərkəzi yaradıldıqdan sonra Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirinin 08 fevral 068/ü saylı əmri ilə Milli Hidrometeorologiya Departamentinin tərkibində Meteoroloji Müşahidə Sistemlərində İnnovasiyaların Tətbiqi Mərkəzi yaradıldıqda Maştağa Aeroloji Stansiyası fəaliyyət göstərmirdi. Mərkəzin mütəxəssisləri tərəfindən Maştağa AS-ndakı “Titan AHK-1M” tipli radiolokatorunda təmir edilmiş, radiozondun test buraxılışı həyata keçirilmişdir. Testlər zamanı yaranmış nasazlıqlar aradan qaldırılmış, radiozond buraxılışı bərpa edilmişdir.

AEROLOGİYANIN PREDMETİ və METODU
Aerologiyanın predmeti sərbəst atmosferdə baş verən fiziki proseslərin öyrənilməsi, metodu isə aeroloji radiolokatorun və zondlama, yəni atmosferə qaldırılmış cihazın vasitəsi ilə müxtəlif meteoroloji kəmiyyətlərin (küləyin sürət və istiqamətinin, təzyiqin, temperaturun və rütubətin), həmçinin havanın qaz və aerozol tərkibinin ölçülməsidir.
Aeroloji müşahidə məlumatlarının qəbulu, toplanması, saxlanması, arxivləşdirilməsi, işlənməsi, emalı və ötürülməsi fərdi kompüterlərin köməyi ilə avtomatlaşdırılmış rejimdə aparılır.

Fərdi kompüter vasitəsilə rəngli monitorda aşağıdakılar təsvir edilir:
1.Zondun verdiyi temperaturun, rütubətin, təzyiqin, küləyin sürət və istiqamətinin qiymətləri hesablanır və qrafiklərii qurulur;
2. Şeh nöqtəsi hesablanır;
3. Standart hündürlüklər (100, 200, 400, 600, 800, 1000, 1200, 1400, 1600, 1800, 2000 … 7000 Hp) seçilir və onların parametrlərinin qiymətləri yazılır;
4.Tropopauza (temperaturun 14 km ilə 17 km arasında və 18 km ilə 22 km arasında kəskin dəyişməsi) müəyyən edilir;
5.Xüsusi nöqtələr (temperaturun, rütubətin, sürətin və istiqamətin sıçrayışla dəyişdiyi yerlər) müəyyən edilir;
6.«Yerə yaxın təbəqə», «Təbəqə», «MK-04AB», «MK-04CD», «Şaquli dayanıqlıq», «Buzlaşma» məlumatları printer vasitəsilə çap edilir;
7.Aeroloji müşahidə məlumatları sənədləşdirilir və arxivləşdirilir.

AEROLOJİ MÜŞAHİDƏ MƏLUMATLARININ ÖTÜRÜLMƏSİ
Aeroloji məlumatlar internetdən istifadə etməklə və faks vasitəsilə Milli Hidrometeorologiya Departamentinin aidiyyati qurumlarına, faks, elektron poçt və server vasitəsilə Meteoroloji Müşahidə Sistemlərində İnnovasiyaların Tətbiqi Mərkəzinə ötürülür.

AEROLOJİ MÜŞAHİDƏ MƏLUMATLARININ TƏTBİQ SAHƏLƏRİ
Aeroloji müşahidə məlumatlarından havanın proqnozlaşdırılmasında, doluya qarşı mübarizə, süni yağış yağdırılması və yağıntının miqdarının artırılması işlərində, həmçinin hərbi və mülki aviasiyanın, kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələrinin, hidrometeorologiya üzrə Beynəlxalq Təşkilatların aeroloji məlumatlarla təmin olunmasında istifadə edilir.

Meteoroloji Radiolokatorlar

Meteoroloji radiolokatorlar meteroloji obyektləri (buludlugu və ayrı-ayrı buludları, yagıntıları, hidrometeoroloji prosesləri və onlarla əlaqədar olann  təhlükəli  atmosfer  hadisələrini) müşahidə etməyə və parametrlərini  ölçməyə xidmət edən texniki qurğudur (vasitədir).

MRL-lərdən qısamüddətli hava praqnozlarında, aviasiyanın metetotəminatında, sel və daşqınların  praqnozlaşdırılmasında, hidrometeoroloji  proseslərə  fəal  təsir  işlərində  geniş  istifadə  olunur.

Metodun əsasında santımetrlik  və  millimetrlik  diapazondakı elektromaqnit  dalğalalarının bulud və yağıntı hissəciklərindən (zərrəciklərindən) və digər atmosfer  törəmələrindən  səpilməsi  hadisəsindən  istifadə edilməsi durur.

Hidrometeorologiya sahəsində əsasən meteoroloji dopler radarlarından, radar sistemlərindən və “MRL-5” radarından, “AİS-MRL” avtomatik idarə sistemindən istifadə edilir.

Azərbaycanda hidrometeorologiya sahəsində meteoroloji dopler radarlarından və radar sistemlərindən istifadə olunmadığı üçün onlar haqqında qısa, “MRL-5” radarından və “AİS-MRL-5”-dən istifadə olunduğu üçün onlar haqqında geniş məlumat veriləcək .

DOPLER RADİOLOKATORLARI

          Dopler radarı – hədəfdən əks olunan siqnalların tezliyinin  dəyişməsini ölçən radardır.

Dopler radarlarında qəbuledici tərəfindən qəbul edilən dalğanın uzunluğunun və tezliyinin şüalandırıcı mənbəyin və qəbuledicinin hərəkəti nəticəsində dəyişməsi hadisəsindən istifadə olunur.Tezliyin dəyişməsinə görə hədəfin sürətinin radial komponenti (sürətin hədəfdən və radardan keçən düz xəttə proyeksiyası) hesablanır.

Dopler radarlarından ən müxtəlif sahələrdə: uçan aparatların, gəmilərin, maşınların, hidrometeorların (məsələn, buludların), dəniz və çay axınlarının və b. hədəflərin sürətinin təyin edilməsində istifadə olunur. Hal-hazırda X diapazonundan S diapozonuna qədər bütün meteoroloji tezliklərdə və 250 Vattdan 1(bir) milyon Vatta qədər gücdə işləyən Dopler radarları mövcuddur. Bütün standart sistemlər texnikanın son sözü səviyyəsində  rəqəmli  resiverlə, güclü prossesorlarla, antenna sistemi meteoroloqlar üçün bütün lazım olanlarla (diametri 8,5 metrə qədər olan reflektorlarla, 6 tondan çox yük götürən pəncələrlə) təchiz edilmişdir.

Dünyada ən geniş yayılmış meteoroloji mobil dopler radar sistemləri:

SİDPOLTM; DWSR-2501CK; DWSR-2501C; DWSR-5001C; DWSR-8501S; DWSR-8501S/K; Mini Max 100C; DWSR-1001C.

Bu radarlar hava verilənlərini 20 gündən çox intervalda, ən böyük proqnoz diapozonu dəqiqliyində emal etməyi təmin edir. Onlardan ən kəskin iqlim şəraitində istifadə edilə bilir.

“MRL-5” RADİOLOKATORU

          MRL-5 radiolokatoru imkan verir ki, praktik cəhətdən fasiləsiz olaraq, günün istənilən vaxtında və istənilən hava şəraitndə troposferin halının (vəziyyətinin) müşahidəsi  aparılsın; meteoroloji törəmələrin  şaquli (vertikal) və üfüqi (horizontal)  kəsikləri  alınsın, inkişaf tendensiyası (meyli) və intensivliyi qiymətləndirilsin; buludlugun və buludların sərhədləri təyin edilsin, yağan yağıntının, o cümlədən dolunun  intensivliyi və miqdarı ölçülsün, bulud daxilindəki və yer səthinə düşən  hissəciklərin ölçüləri təyin edilsin. Ölçülmüş parametrlərə görə troposferin  termodinamik halı müəyyən edilsin.

Radilokator atmosferə nazik dəstə şəklində konsentrasiyalaşmış yüksək tezlikli elektromaqnit dalğalarının (zondlayıcı şüanın) qısa impulslarını (zondlayıcı impulslarını) şüalandırır. Əgər elektromaqnit dalğaları atmosferdə yayılarkən elektirk xüsusiyyətləri (elektrik keçiriciliyi, dielektrik sabitliyi, və maqnit keçiriciliyi) mühitin elektirk xüsusiyyətlərindən  fərqlənən obyektlə qarşılarşa, bu obyekt radiolokasiya hədəfi rolunu oynayacaqdır.

Yüksək  tezlikli elektromaqnit  şüalanması  hədəfə  çatdıqda  həmin  hədəfin  səth təbəqəsində gətirilmiş cərəyanlar həyacanlandırır və o da əks şüalanma  generasiya edir. Beləliklə də hədəf elektromaqnit enerjisinin yenidən  şüalandırıcısı  kimi  fəaliyyət  göstərir.

Əks şüalanmanın intensivliyinin hədəf üzərinə düşən şüalanmanın  intensivliyinə  nisbəti  səpilmənin effektivliyini  təyin  edir  və o obyektin həndəsi  ölçülərindən, formasından və hədəfin  dielektrik  keçiriciliyindən,  həmşinin  düşən şüanın  dalğa  uzunluğunun  hədəfin  ölçülərinə  nisbətindən  asılıdır. Radiolokator  (radiolokasiya stansiyası) istiqamətində səpiləmənin effektivliyi hədəfin əks  səpməsinin effektiv  kəsiyi (σ)  ilə  xarakterizə  olunur.  O sahə  ölçüsünə  malikdir və kvadrat  metrlərlə – m2 və ya kvadrat  santımetrlərlə – sm2  ifadə  olunur.

Hədəfə qədər olan məsafə (R) əks olunan siqnalın RLS-in ötürücüsü  tərəfindən şüalanan zondlayıcı siqnala nisbətən gecikmə müddəti (tgec) ilə ölçülür.

R = c · tgec / 2

Gecikmə müddətini ölçmək üçün müxtəlif metodlardan istifadə oluna bilər. MRL-də radiolokasiyanın impuls metodundan istifadə olunur və onun iş pirinsipinə  sadələşdirilmiş  blok-sxemdə (Şəkil 1 ) baxmaq olar.

MRL-in ötürücüsü  periodik (dövri) olaraq təkrarlanan  qısamüddətli  siqnallar  (zondlayıcı impulslar)  şəklində  ifratyüksək tezlikli  (İYT) elektromaqnit rəqslərini  generasiya  edir, antenna isə onları  şüalandırır və zondlayıcı  impulslar  arasındakı  müddətdə  hədəfdən  əks  olunan  siqnalları  (radioexonu)  qəbul edir. İmpulslararasındakı müddətin  nisbətən  uzun  olması  imkan  verir ki, əks olunan siqnal  növbəti  impulsun  şüalandırılması  üçün tələb  olunan  vaxtdan tez  qəbuledici  rolunu  oynasın.  Elektron  açar isə  siqnalların  bir  antenna  tərəfindən  həm  ötürülməsini,  həm  də  qəbul  edilməsini  təmin  edir. Yəni  zondlayıcı  impulslar  şüalanan  vaxt  qəbuledici,  hədəfin  əks  olunan siqnallar  qəbul  edilərkən isə ötürücü baglanır və çevirməkdir.  Gücləndirilmiş və çevrilmiş  siqnallar (videoimpulslar)  indikator  qurgusuna  daxil  olur.  Bu  qurgu  zondlayıcı  impulsun  şüalanmasına  baglandıgı  anla,  əks  olunan  siqnalın  özünün  ölçülməsinə  imkan  verir. Gecikmə müddəti  (tgec)  və  əks  olunan  siqnalın  özünün  ölcülməsinə  imkan  verir.  Gecikmə  müddəti  (tgec) əksetdirici  hədəfə qədər  olan  məsafənin  ( R-in )  ölçüsü, əks  olunan  siqnalın  qiyməti isə əks səpilmənin  effektiv sahəsi (σ  ) ilə mütənasibdir.

 

Peyk Meteorologiyasının tarixi

Yerin birinci süni peyki buraxılandan sonra demək olar ki, o saat meteoroloqlar bu peyklər vasitəsilə Yer atmosferinin kosmosdan müşahidə edilmə imkanı ilə maraqlanmışlar. ABŞ-da artıq 1960-cı ilin aprelində Yerin kosmosdan görüntülərini ötürən “TİROS-1” aparatı buraxılmışdır. Bununla da havanın müşahidəsində peyklərdən istifadə edilməsinin yararlılığı sübut edilmişdir.

60-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq SSRİ-də meteopeyk sistemləri üzrə elmi-texniki tədqiqatlar aparılmağa başlanmış, 1967-ci ildə “KOSMOS-144” və “KOSMOS-156” peykləri buraxılmış, bununla da birinci sovet meteoroloji peyk sistemi “Meteor-1” fəaliyyətə başlamışdır. Bu sistemdən AƏT ( Avropa Əməkdaşlıq Təşkilatı ) ölkələri uzun illər istifadə etmişlər. Hal-hazırda Rusiyada “Meteor-3M” hidrometeoroloji kosmik sistemindən istifadə edilir. Yeni meteopeyklərin yaradılması, köhnə peyklərin modernizasiyası üzrə işlər davam etdirilərək, ”Meteor”un modernizasiyası nəticəsində ”Meteor-Priroda” seriyalı kosmik aparatlar (KA) yaradılmışdır. Eyni vaxtda  orijinal SP-1 peyk platformasında “Meteor-2” seriyalı yeni kosmik aparatlar yaradılmışdır.

1982-ci ildə Dövlət Meteoroloji Kosmik Sistemi (DMKS) “Meteor-2” istismara verilmişdir. SP-1 peyk platformasının bazasında müxtəlif təyinatlı kosmik sistemlər və komplekslər yaradılmışdır:

-DMKS “Meteor-2” (22KA,1975-1995-ci illər);

-Yerin təbii ehtiyatlarının tədqiq edilməsi və operativ ekoloji monitorinq aparılması üçün “Resurs-O1”(6KA,1980-2000-ci illər) kosmik kompleksləri və yerətrafı kosmosun geofiziki tədqiqi üçün “İnterkosmos-Bolqariya-1300” kosmik kompleksləri (1981-1983-cü illər);

-Yerdəki nüvə partlayışlarının müşahidəsi və koordinatlarının dəqiq təyin edilməsi üçün “Astrofizika” Eksperimental Kosmik Kompleksi (1978-1979-cu illər); 80-ci illərin ortalarında SSRİ-də SP-II (“Resurs- УКП) ikinci nəsil peyk platforması yaradılmışdır. Onun bazasında 4(dörd) tip kosmik aparatlar (KA) yaradılmışdır:

-Meteoroloji və geoheliofizik kosmik aparat “Meteor-3” (7KA, 1985-1997-ci illər);

-Çoxməqsədli kosmik aparat “Resurs-O1” No.4 (1998-ci il);

-Çoxməqsədli kosmik aparat “Meteor-3M” (2001-ci il) 1994-cü ildə Rusiyada birinci geostasionar hidrometeoroloji kosmik aparat “Elektro” buraxılmışdır.

ABŞ-da 1966-cı ilin fevral ayında “TİROS”,”Nimbus”,”NOAA”,”GOES” seriyalı peyklərdən istifadə edilmişdir.

Çində “Fenyun” seriyalı, Türkiyədə “Türksat” seriyalı peyklərdən istifadə edilir.

ABŞ-ın”GOES” seriyalı peyklərindən olan və 1975-ci ilin oktyabr ayının 16-da buraxılan “GOES-1” geostasionar meteopeyki Milli Hava Bürosunun ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu peyklər vasitəsilə Yer səthinin və ətraf mühitin fasiləsiz, vaxtında və yüksək keyfiyyətli müşahidəsi aparılır. Onların bortunda Yer tərəfindən buraxılan  və əks etdirilən şüalanmaları dəqiq ölçməyə imkan verən cihazlar quraşdırılmışdır.           Bunları bilməklə də, atmosferin temperaturunu, küləyin sürətini, rütubətliyi və buludların sıxlığını asanlıqla təyin etmək olur. Bu tip peyklərin yeni nəslinin ilk nümayəndələri “GOES-8” və “GOES-9”dur.

Havanın ölçülməsi üçün istifadə olunan “Meteosat” tipli peyklər özlərinin kosmik missiyalarına 1977-ci ildən başlamışlar. “Meteosat” tipli peyklərin yenilənmiş ikinci nəsli 2002-ci ildə istifadəyə verilmişdir.

1960-cı ilin aprel ayının 1-də ilk meteopeyk “TİROS 1” orbitə çıxarılmışdır. Bundan sonra meteoroloqlar ilk dəfə ABŞ-ın şimal-şərq hissəsində siklonun görüntüsünü görə bilmişlər. İndiki meteopeyklər təkcə buludların müşahidəsini deyil, digər funksiyaları da yerinə yetirirlər: yerin və atmosferin radiasiyasını ölçür, kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığını və quraqlıq şəraitini müəyyən edir, xüsusi sensorlar ozonun kosentrasiyasını yoxlayır.

 

Radar Meteorologiyasının tarixi

1887-ci ildə alman fiziki Henrix Hers, 1864-cü ildə Ceyms Maksvell tərəfindən nəzəri şəkildə irəli sürülmüş  elektomaqnit dalğalarının mövcudluğunu  sübut etmək üçün təcrübəyə başladı və elektromaqnit dalğalarını kəşf etdi. Hers, elektromaqnit dalğalarını generasiyasına və qəbul edilməsinə nail olmuş və müşahidə etmişdir ki, onlar müxtəlif materiallardan müxtəlif cür udulur və əks olunurlar.

1897-ci ildə rus alimi A.S. Popov gəmilər arasında radiorabitə üzrə təcrübələr apararkən radiodalğaların yenidən əks olunmasını müşahidə etmişdir. Popov həmçinin iki gəmi arasında duran üçüncü gəminin də radiodalğalara təsir etdiyini müşahidə etmişdir. Popov bunu kəşf etməklə yeni müşahidə vasitəsinin –radiolakasiyanın başlanğıcını qoydu. O dövrdə texnikanın mükəmməl olmaması, praktiki cəhətdən yararlı radiolakatorun yaranması üçün 40 il vaxt lazım gəldi.

1905-ci ildə Xülsmeyerə 30 aprel 1904-cü ildə radiolakator ideyasının sifarişi üzrə alman patenti verilmişdir. ABŞ-da radiodalğaların əks olunmasının kəşfi 1922-ci ildə Teylor və Yunqun adlarına yazılır.

Hava hədəflərinin radiolakasiyası üçün nəzərdə tutulmuş ilk qurğunu 26 fevral 1935-ci ildə Şotland fiziki Robert Vatson-Vatt nümayiş etdirmiş, təxminən bir ildən sonra belə bir sistem kəşf etdiyinə görə ilk patent almışdır.

30-cu illərdə ingilislər öz gəmilərində ilk radarları quraşdırmağa başlamışlar. ABŞ-da bu sahə üzrə ilk kontrakt sənayeçilərlə 1939-cu ildə bağlanmışdır.

3 yanvar 1934-cü ildə SSRİ-də təyyarənin radiolakasiya metodu ilə müşahidəsi üzrə təcrübə müvəffəqiyyətlə həyata keçirilmiş, 150 m hündürlükdə uçan təyyarə radar qurğusundan 600 m məsafədə müşahidə edilmişdir.

1936-cı ildə “Burya” adlı sovet santimetrlik radiolakasiya stansiyası 10 km məsafədə təyyarəni müşahidə edə bilmişdir.

SSRİ-də ilk dəfə hərbi silahlanmaq üçün  1939-cu ildə “RUS-1”, 1940-cı ildə”RUS-2” RLS buraxılmışdır.

          Müasir dövrdə xüsusiləşdirilmiş radiolakatorlardan aviameteorologiya  da daxil olmaqla meteorologiyada, atmosfer fizikasında, ekologiyada, “Ştorm” xəbərdarlığı xidmətində, hidrologiyada geniş istifadə olunur.  Radiodalğaların yayımlanması və radiorabitə ilə əlaqədar olan problemlərin həllində onun rolu böyükdür.

Passiv rejimdə işləyən meteoroloji radiolakatorlardan istifadə edilməsinin tarixi keçən əsrin 50-ci illərininin axırına, 60-cı illərin  əvvəlinə aid edilir. Onun işləmə prinsipi atmosferin məxsusi istilik şüalanmasının radar tərəfindən qəbul edilməsinə əsaslanır.

Tərkibinə aktiv rejimdə işləyən meteoroloji radiolakator və mikrodalğalı radiometrik aparat daxil olan aktiv-passiv komplekslərin birgə tətbiqinə əsaslanan meteodların işlənib hazırlanması, meteorologiyada bulud və yağıntıların tədqiqində xüsusi önəm və rol oynamağa başladı.

Radiometeorologiya geniş diapozonlu radiodalğaların bulud törəmələrindən, yağış və dolu şəklindəki yağıntılardan səpilməsinin və zəifləməsinin tədqiqinə və hesablanmasına əsaslanır.

Bu cür tədqiqatlar hələ ikinci dünya müharibəsindən əvvəl və sonra İngiltərədə Rayd tərəfindən aparılmışdır.

Keçən əsrin 60-65-ci illərinə radiometeorologiya  geniş inkişaf etməyə başladı. Demək kifayət edər ki, ABŞ-da hər 1,5-2 ildən bir müntəzəm olaraq radiometeoroloji konfrans keçirilirdi. Amerikada radiometeorologiyanın inkişafının ilhamvericiləri Amerika Meteoroloji Cəmiyyətində rəhbər vəzifə tutan L.Battan, D.Atlas, E.Qossard və b. idi.

Indiki dövrdə radiolakasiyanın bulud törəmələrinin və sisteminin öyrənilməsi ilə bağlı olan ənənəvi radiometeorologiya istiqaməti ilə yanaşı “incə struktur”un və buludsuz havanın başqa metod və vasitələrlə tədqiq edilməsi mümkün olmayan sahələrini radiolakasiyanın köməyi ilə həll etməyə çalışılan məsələlərinin çevrəsi genişlənmişdir.

Sərbəst atmosferin müxtəlif hündürlüklərində baş verən dinamik proseslərin radiolakasion tədqiqiq ilə yanaşı troposferdə, stratosferdə və  mezosferin aşağı qatlarında baş verən proseslərin radiolakasion metodlarla öyrənilməsi də indiki dövrdə xüsusi yer tutur. Müasir radiometeorologiyanın inkişafının bu cür genişlənməsi RLS-lərin potensiallarının kəskin artırılması, onların təkcə yerin üstündə deyil, həm də təyyarələrdə və peyklərdə quraşdırılması, dalğa uzunluğunun diapozonunun genişləndirilməsi hesabına mümkün olmuşdur. Belə ki, hal-hazırda meteoroloji radiolakatorlar 3·10-3 m-dən 6 m-əqədər dalğa uzunluğunda işləyə bilirlər.

İmpuls radarları ilə yanaşı eyni vaxtda dalğa uzunluğunun geniş diapozonunda işləyən dopler və polyarizasiya radarları  da yaradılmışdır.

Radiometeorologiyanın geniş inkişafı elə bir mərhələyə gətirib çıxarmışdır ki, artıq radarlar təkcə “ müşahidəçi “ funksiyasını yerinə yetirmir, özləri müasir ölçü sistemlərinə çevrilmişlər.

Bu və ya digər meteoroloji parametrlərin ölçülməsi onun ölçülməsinin dəqiqliyini və düzgünlüyünü göstərməklə həyata keçirilir. Məsələnin bu cür qoyuluşda həllinin mürəkkəbliyi ondadır ki, radiometeoroloji müşahidə nəticəsində alınmış informasiyalar o qədər tutumlu və müxtəlif qiymətli olur ki, onları ənənəvi meteoroloji cihazlar və tətbiq edilən adi ölçü metodları ilə müqayisə etmək çox çətinləşir.

Radiolakatorun köməyi ilə alınmış informasiyaların tutumunun çoxluğu, onların emalı və tətbiqi üçün ən yeni hesablama texnikalarından və müasir proqram təminatlarından istifadə edilməsini tələb edir.

Radiometeorologiyada hesablama texnikasının xüsusiliyi ondadır ki, informasiyanın ilkin emalı və onun ekspress analizi (xüsusilə operativ işlərdə) informasion radiolakasiya sistemlərinin özündə, real zaman miqyasında birbaşa həyata keçirilməlidir.

Belə bir sistem – “AİS-MRL (Avtomativ İdarəetmə Sistemi – Meteoroloji Radiolakator” Rusiyanın Hidrometeorologiya və Ətraf Mühitin Monitorinqi Xidmətinin “ ANTİQRAD” Elmi-İstehsalat Mərkəzi tərəfindən yaradılmış və 2001-ci ildə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Milli Hidrometeorologiya Departamentinin Radiometeorloji və Aeroloji Mərkəzinin Ağstafa Radiometeoroloji Stansiyasında, 2002-ci ildə isə Şamaxı Radiometeoroloji Stansiyasında quraşdırılmış və istismara verilmişdir.