Xəzər Dənizi haqqında

Xəzər dənizi planetimizin ən böyük qapalı su hövzəsidir. Okean və dənizlə əlaqəsi olmadığına görə Xəzərin dəniz adlandırılması şərtidir. Lakin geoloji kecmişdə Xəzər dənizi Ön Qafqazdakı Kuma-Manıç çökəkliyi vasitəsilə Azov, Qara dəniz və Aralıq dənizi daxil olmaqla Atlantik okeanı hövzəsinə aid idi. Dəniz iki böyük qitənin sərhəddindədir və beş ölkə ilə əhatə olunmuşdur: Azərbaycan, Rusiya, Türkmənistan, Qazaxstan və İran. Xəzər dənizi 36°33¢ ilə 47°07¢ şimal enlikləri və 46°43¢ ilə 54°50¢ şərq uzunluqları arasında yerləşir. Dəniz suyunun həcmi 78100 km3 – dir [1, 2, 3].

Dünyanın göl sularının ümumi həcminin 45 % – i Xəzərin payına düşür. Okean və başqa su hövzələri ilə əlaqəsi olan dənizlərdən fərqli olaraq onun özünəməxsus hidrometeoroloji və bioloji rejimi var. Xəzər dənizinin səviyyəsinin daim tərəddüd etməsi ilə əlaqədar olaraq onun coğrafi və morfometrik xüsusiyyətləri vaxtaşırı dəyişir.

Onun ümumi sahəsi 378400 km2 olub Yer kürəsi göllərinin ümumi sahəsinin 18 % – ni təşkil edir və dünya gölləri içərisində böyüklüyünə görə ikinci yeri tutan Yuxarı göldən (84100 km2 Şimali Amerika) 4.5 dəfə artıq sahəyə malikdir. Sahil xəttinin uzunluğu isə adalarla birlikdə 7000 km – dir.

Xəzər dənizi meridional istiqamətdə şimaldan cənuba doğru təxminən 1200 km  uzanır. Onun eni ən geniş yerdə 435 km (45°30¢ şimal enliyi paraleli istiqamətində), ən ensiz yerdə isə 196 km – dir (40°30¢ şimal enlikləri paraleli üzrə). Xəzər dənizi güclü şelf zonasına malik dərinsulu hövzədir. Orta dərinliyi isə 187 m-dir. Xəzər dənizinin sahilləri az girintili – çıxıntılıdır (Şəkil 1).

Morfoloji quruluş xüsusiyyətlərindən və fiziki – coğrafi şəraitdən asılı olaraq Xəzərin köndələn struktur astanalar vasitəsilə 3 hissəyə bölünməsi qəbul olunmuşdur: Şimali, Orta və Cənubi Xəzər.

Şimali və Orta Xəzər arasındakı sərhəd xətti şərti olaraq Çeçen adasını Tyub – Karakan burnu ilə birləşdirən xətt qəbul edilir. Orta və Cənubi Xəzər arasındakı sərhəd isə Çilov adası ilə Kuuli mayak xətti hesab olunur. Şimali Xəzər həmçinin şərq və qərb hissələrə ayrılır. Şimali Xəzərin qərb hissənin orta dərinliyi 4.5 m və maksimum dərinlik isə 25 m – dir.

Orta və Cənubi Xəzər isə bir-birindən Abşeron sualtı qalxması ilə ayrılır. Bu Abşeron yarmadasından Çələkən yarmadasına doğru sualtı assimmetrikdir. Burada ən böyük dərinliklər 140 – 150 m – ə çatır.

Xəzərin suyunun ümumi həcmi onun bu üç hissəsi arasında qeyri bərabər paylanmışdır. Şimali Xəzər ümumi həcmin yalnız 0,5 %-ni, Orta Xəzər 34 % –

ni təşkil edir. Suyun əsas hissəsi, yəni ümumi həcmin 65 % – i Cənubi Xəzərin payına düşür. Şimali, Orta və Cənubi Xəzərin sahələri və onların suyunun həcmləri nisbətləri uyğun olaraq 1:1,5:1,6 və 1:67:129 kimidir.

Xəzərin qidalanmasında əsas yeri Volqa çayının hövzəsi tutur. Volqa çayından başqa burada Terek, Sulak, Samur, Kür, Emba, Qafqazın kiçik çayları və İran sahillərindən axan çaylar aiddir. Bu çayların çoxu dənizə tökülən hissələrdə, deltalar yaradır. Bunların sırasına Volqa, Ural, Terek, Sulak və Kür aiddir. Hal – hazırda bura tökülən çayların deltaları azalmaqdadaır. Çayların çox böyük hissəsi əsasən Şimali Xəzərə tökülür. Şərq hissə demək olar ki, hidroqrafiq şəbəkədən məhrumdur.

Ada və yarımadaları. Xəzər dənizində irili-xırdalı ümumi sahəsi 2049 km2 olan 50-ə qədər ada var. Şimali Xəzərdə adaların sahəsi 1813, Orta Xəzərdə 71, Cənubi Xəzərdə 165 km2 – dır. Adalar adətən böyük olmayıb sahilə yaxın yerləşirlər. Şimali Xəzərin qərb sahilində dənizin ən böyük adaları – Çeçen (122 km2) və Tülen (68 km2) və çoxlu sayda alçaq adalar, Volqanın dənizsahili mənsəbində isə kiçik adalar mövcuddur. Dənizin şimal hissəsində Tülen arxipelaqı yerləşmişdir ki, aralarında ən böyükləri Kulalı ( 73 km2 ) və Marskoy (65 km2) – dur. Orta Xəzərdə Abşeron yarımadasından şərqdə Abşeron arxipelaqı adaları zəncirvarı formada uzanıb. Bunların içərisində ən böyükləri Cilov (28 km2) və Pirallahıdır. Bakı buxtasından cənubda, qərb sahildə Bakı arxipelaqı adaları yerləşib (Böyük Zirə (Nargin), Kiçik Zirə (Vulf), Qum, Xanlar, Xərə-Zirə (Bulla), Səngi-Muğan (Svinoy), Zənbil (Duvannı), Gilgil (Oblivnoy), Gil, Daş-Zirə, Çınqıl ,Qarasu, Kür daşı arxipelaqı). Qeyd etmək lazımdır ki, adalar səviyyənin tərəddüdü ilə əlaqədar öz sahə və görünüşünü dəyişir. Cənubi Xəzərin şərq sahilində dar, meridional istiqamətdə uzanan Oqurçi adası yerləşir. Dənizin cənubunda adalar azdır. Hirkan körfəzinin girişində Aşur-ada və bir sıra xırda adalar vardır. Səviyyənin dəyişməsindən asılı olaraq Aşur-adası dövrü olaraq nazik dillə materiklə gah birləşir, gah da aralanır. Ən böyük yarımadaları Aqraxan, Buzaçı, Tyüb-Karaqan, Manqistau, Abşeron, Çələkən, Sarı, Miyan qala, Türkmənbaşı və s. [5, 20, 23].

Körfəzlər. Xəzərdə 20 – ə qədər körfəz vardır. Ümumiyyətlə götürdükdə, dəniz on iri körfəzə malikdir: Komsomolets, Manqistau, Qazax, Qara-Boğaz-Qol, Türkmənbaşı, Türkmən, Qızılağac, Həştərxan və Qızlar. Xəzərin İran sahilində iki iri körfəzi vardır: Hirkan (keçmiş Astrabad) və Ənzəli (keçmiş Pəhləvi). Xəzər dənizinin nəhəng körfəzi Qara-Boğaz-Qol xüsusi maraq kəsb edir. Dənizin səviyyəsindən asılı olaraq körfəzin sahəsi dövrü olaraq dəyişir. Onun sahəsi 25 min km2 – ə yaxındır. Körfəz dənizlə eni 110 – 300 m arasında dəyişən və uzunluğu 8 – 10.5 km olan dar boğaz vasitəsi ilə birləşir. Qara-Boğaz-Qol körfəzinin səviyyəsi Xəzər dənizinin səviyyəsindən daimi aşağıdır. Səviyyələr arasındakı fərq dəyişəndir, dənizin səviyyəsindən asılıdır və 2 – 6 m intervalındadır. Boğaz vasitəsi ilə körfəzə daimi su axını vardır və bu suyun hamısı körfəz səthindən buxarlanır. Hər il Xəzərdən körfəzə təqribən 8 – 10 km3, yəni 20 – 300 m3/san su axır. Bu su vasitəsi ilə dənizdən körfəzə 150 milyon ton duz daşınır. 1980 – 1984 – cü illərdə körfəz süni damba vasitəsi ilə dənizdən ayrılmış, nəticədə Qara-Boğaz-Qol qurumuş və 18 min km2 ərazidə nəhəng duz vadisi yaranmışdır. İldə Qara-Boğaz-Qol körfəzinin səthindən 1500 mm su buxarlanır, yağıntının miqdarı isə 70 mm/il – i keçmir. Ona görə də körfəzin suları əslində duzlardan doymuş məhlula bənzəyir. Onun duzluğu 300 ‰ – dir və dəniz tipli duzların çöküntüsünü verən yeganə hövzədir. Qara-Boğaz-Qol körfəzi mirabilit, qalit, astraxanit və s. mineral duzlarla çox zəngindir. Qızılağac körfəzi dənizin cənub-qərb hissəsi – Salyan rayonun cənubunda yerləşir. O, dənizdən Kürdili vasitəsilə ayrılır. Səviyyənin tərəddüdü ilə əlaqədar sahəsi daim dəyişir (710 km2). Vaxtı ilə körfəzə Kürün qolları və s. çaylar tökülürdü. Körfəzin sahil xətti çox girintili-çıxıntılıdır. Onun sahili alçaq bataqlıqlardan və dillərdən ibarətdir. Körfəzin şimalı dayaz olub, cənuba getdikcə dərinləşir. Keçmişdə körfəzdə Sara, Qarabatdaq (Baklani), Yovşan (Burunki), Kulakin, İtdişi və s. adalar mövcud idi. Dənizin səviyyəsinin dəyişməsi ilə əlaqədar adalar sahillə birləşmiş, körfəz öz formasını dəyişmişdir. Bunun nəticəsində Sara adası yarımadaya çevrilmişdi. Səviyyənin dəyişməsi nəticəsində dənizin bəzi körfəzləri tamamilə qurumuşdu. Çeçen, Tülen adalarının sahəsi dayaz suların quruması hesabına artmışdı. Bir çox köhnə bankalar adalara çevrilmişdi. Şimali Xəzərin şimal-qərbində və şərqindəki çoxsaylı körfəzlər, buxtalar quruya birləşmişdilər. Cənubi Xəzərdə isə, xüsusilə onun cənub-şərqində dəniz 10 – 15 km geriyə çəkildi. Nəticədə Çiləkən adası materikə birləşdi və eyni adlı körfəz əmələ gətirdi. Həsən-Qulu körfəzi tamamilə qurudu, Türkmənbaşı körfəzinin sahəsi isə yarıya qədər azaldı .

 

Xəzər dənizində suyun temperaturu

 

Xəzər dənizinin şimaldan cənuba meridional istiqamətdə uzanması və onun müxtəlif iqlim qurşağında yerləşməsi, suyun temperatur rejiminin məkan və zamana görə dəyişkənliyinə səbəb olur. Xəzər dənizinin temperatur rejimi istilik balansı elementlərinin illik dəyişmələrinin təsiri nəticəsində formalaşır. Əsas istilik mənbəyi günəşdən daxil olan qısadalğalı radiasiyadır.

Şimali Xəzərdə mart – avqust aylarında dəniz istiliyi toplayır (akkumulyasiya), sentyabr – fevral aylarında isə sərf edir. Orta və Cənubi Xəzərdə istilik balansı Şimali Xəzərə nisbətən bir ay sonra işarəsini dəyişir.

Şimali Xəzərdə aprel ayından başlayaraq su kəskin istiləşməyə başlayır və sahil zonasında səthdə 12°C-ə, açıq dənizdə isə 6 -10°C-ə çatır. Bu zaman Orta Xəzərdə 9-10°C, Cənubi Xəzərdə isə 11-14°C temperatur hakimdir. Suyun ən çox qızması aprel-may aylarında baş verir. Mövsümün axırında Şimali Xəzərdə 17-18°C, Orta Xəzərdə 13 -14°C və Cənubi Xəzərdə 16 -18°C çatır. Iyun ayında temperaturun yüksəlməsi davam edir və ayın axırında maksimuma çatır. Bu vəziyyətdə suyun termik rejimi avqustun axırına qədər saxlanılır və dənizin səthi temperatur bircinsliyi ilə xarakterizə edilir. Suyun səth temperaturu Şimali və Orta Xəzərdə 24 – 24°C, Cənubi Xəzərdə isə 25 – 28°C – ə bərabər olur. Yay mövsümündə dənizin orta hissəsində mənfi temperatur anomaliyaları da müşahidə edilir. Xüsusilə, şərq sahillərində, sahildən uzaqlaşdıqda temperaturun artması baş verir. Qərb sahillərində də bu hadisə müşahidə edilir. Lakin nisbətən az ərazini əhatə edir. Dənizin soyuması sentyabr ayının əvvəllərindən başlayır. Oktyabr ayında Şimali Xəzərdə suyun temperaturu 10°C -17°C, Orta Xəzərdə 15 – 18°C və Cənubi Xəzərdə 19 – 21°C intervalında olur. Noyabr ayında dəniz səthində suyun temperaturu şimalda 3 – 10°C, cənubda isə 16 -18°C diapazonunda dəyişir. Azərbaycanda Lənkəran sahil sularında, eləcə də İran və Türkmənistan sahillərində dəniz səthində ən yüksək temperatur (26 °C – dən yuxarı) müşahidə olunur. Belə  yüksək temperaturun səbəbi dənizin bu hissəsinin cənub enliklərdə yerləşməsidir.

Xəzər Dənizində səviyyə tərəddüdləri

 

    Xəzər dənizi səviyyəsinin dəyişməsi onun morfometrik elementlərinin dəyişməsinə səbəb olur. Xəzər dənizində səviyyənin dəyişməsini yaradan əsas amillər bunlardır: Dənizin su balansı elementlərinin dəyişməsi; atmosfer təzyiqinin dəyişməsi; qabarma əmələgətirən qüvvələrin təsiri; tektonik proseslər. Xəzər dənizi səviyyəsinin dəyişməsinin iki növünü fərqləndirmək lazımdır: Həcmi dəyişmə; deformasion dəyişmə.

      Səviyyənin həcmi tərəddüdlərinin əsas səbəbi atmosferin ümumi sirkulyasiyasının vəziyyətinin dəyişməsidir ki, bu da sutoplayıcı hövzədə rütubətliyin dəyişməsinə gətirib çıxarır. Nəticədə dənizin su balansının gəlir və çıxar hissələri arasında fərq yaranır. Səviyyənin həcmi dəyişməsinə əsrlik, çoxillik, illərarası, və ildaxili (fəsli) tərəddüdlər aiddir.

      Səviyyənin deformasion tərəddüdlərinin əsas səbəbi dəniz çökəyində tektonik hərəkətlər (uzun müddətli), həmçinin meteoroloji şəraitin qısa müddətli (sinoptik) dəyişməsidir. Deformasion tərəddüdlər dənizin ayrı-ayrı rayonlarında suyun həcmi dəyişmədən su kütlələrinin paylanması nəticəsində yaranır və qeyri-periodik xarakterə malik olub qısa müddətdə (bir neçə saatdan bir neçə günə qədər) baş verir. Detormasion tərəddüdlər müşahidə olunan rayonun morfoloji şəraitindən və külək rejimindən asılı olaraq lokal xarakter daşıyır. Səviyyənin deformasion dəyişməsinə qovulma-gətirilmə, seyşlər və qabarma tərəddüdləri aiddir.

Xəzər dənizinin əsrlik və çoxillik tərəddüdləri

       Xəzər dənizinin inkişaf tarixində 4 əsas dövr ayrılmışdır: Bakı (» 700-500 min il əvvəl); Xəzər (» 350-70 min il əvvəl); Xvalın (» 35-10 min il əvvəl); Yeni Kaspi (» 8-0 min il əvvəl). Pliosen dövründə Xəzər dənizi səviyyəsinin amplitudası » 200 m (-140 – +50 м abs.) olmuşdur. Ən aşağı səviyyə Yeni Kaspi, Xvalın, Xəzər və Bakı dövrünün əvvəlinə təsadüf edir.

      Xəzər ətrafında aparılan arxeoloji tədqiqatlar, xəzər çöküntülərinin yaşlarının radiokarbon metodu ilə təyin olunması, tarixi mənbələrin və instrumental müşahidə məlumatları əsasında dənizin səviyyəsi son 3-4 min il üçün rekonstruksiya edilmiş və maraqlı nəticəıər alınmışdır

      Aparılmış səviyyə təhlili göstərir ki, Xəzər dənizinin səviyyə gedişində 450-500 illik sikllər (200-250 illik ritm) mövcuddur. Araşdırmalar göstərir ki, tarixi dövrdə çoxəsrlik orta səviyyə – 27 m-ə bərabərdir. Ən çox təkrar olunan səviyyə durumu (»70 % – ə yaxın) -24 və – 30 m intervalında dəyişir. Tarixi dövr üçün səviyyənin dəyişmə amplitudası 15 m təşkil edir.

      İlk dəfə Xəzər dənizində epizodik instrumental müşahidələr Bakı şəhərində 1830-cu ildə akademik E.X. Lents tərəfindən başlanmışdır. Müşahidələr 1837-ci ildən sistematik aparılır.

      Xəzər dənizində əsrlik və fəaliyyətdə olan səviyyə məntəqələrinin instrumental müşahidə məlumatlarının təhlili göstərdi ki, 1837-1950-ci illərdə orta çoxillik səviyyə – 25.8 m-ə bərabər olmuş, 1930-1940-cı illərdə dənizin səviyyəsi 1929-cu il ilə müqayisədə 1.9 m düşmüşdü, 1941-1958-ci illərdə dənizin  səviyyənin enməsi yavaşıdı və 1960-cı illərdə – 28.2 m ətrafında stabilləşdi. Bütün müşahidə dövrləri ərzində səviyyənin maksimal orta illik qiymətləri (-25.4 m) 1838-1839, 1868-1869, 1877-1883-cü illərdə, ən maksimal (- 25.2 m) 1882-ci ildə, səviyyənin minimal qiyməti isə 1977-ci ildə (-29.0 m) müşahidə edilmişdir. Müşahidə dövrü ərzində səviyyənin ən böyük düşməsi 3.8 m olmuşdur. Dənizin səviyyəsi 1978-ci ildən kəskin qalxmağa başlamış və 1995-ci ildə onun illik orta qiyməti – 26.2 m-ə çatmışdır. Bu müddət ərzində səviyyənin qalxma intensivliyi 14.5 sm/il, müxtəlif illərdə (1979, 1991) isə 25-35 sm/il olmuşdur. 1996-2009-cu illərdə dənizin orta səviyyəsi – 26.91 m olmuşdur.

Xəzər dənizi səviyyəsinin ildaxili dəyişməsi

Daxili dənizlərdə olduğu kimi, Xəzər dənizində ildaxili (fəsli) səviyyə dəyişmələri su balansının gəlir və çıxar hissələrinin nisbəti ilə müəyyən olunur ki, bu rayonun fiziki-coğrafi şəraitindən asılı olaraq dənizin səviyyəsini müxtəlif dərəcədə dəyişdirir.

. Bu amillər dənizin bu və ya digər rayonunda səviyyənin fəsili gedişində özünü göstərir. Xəzər dənizinin Azərbaycan akvatoriyasının müxtəlif rayonlarını xarakterizə edən Bakı, Neft Daşları, Qoltuq məntəqələrində səviyyənin müşahidə məlumatlarının ildaxili dəyişməsindən görünür ki, səviyyə 1900-1929-cu illərdə yüksəlmiş, 1930-1941-ci illərdə kəskin düşmüş, 1942-1969-cu illərdə az dəyişmiş, 1978-1995-ci illərdə isə kəskin qalxmışdı.

       İl ərzində səviyyənin ən aşağı vəziyyəti dekabr və fevral aylarında müşahidə olunur. Mart-iyul aylarında səviyyə qalxmağa başlayır, ancaq ən intensiv qalxma may-iyun aylarında müşahidə olunur. Səviyyənin ən yüksək durumu iyun-iyul aylarında qeydə alınır ki, bu çaylarda yaz gursululuğu ilə əlaqədardır. İyul-avqustda çay axımının azalması və dəniz səthindən buxarlanmanın artması dəniz səviyyəsinin tədricən qış minimumuna qədər (dekabr) azalmasına səbəb olur.  (orta çoxillik qiymətə nisbətən 12 sm). Dekabr-yanvar aylarında bəzən səviyyənin azca qalxması (2-4 sm) müşahidə olunur və bu kiçik fevral qalxması (1-3 sm) ilə əvəz olunur. Sonra səviyyə yenidən qalxmağa başlayır və bu müddətdə qalxmanın çoxillik orta qiyməti 20 sm olur. Çoxsulu illərdə səviyyənin orta qiyməti 22 sm, azsulu illərdə isə 13 sm olur.

    Dənizin su balansı elementlərinə aid olan çay axımları və atmosfer yağıntılarının hesabına dənizin səviyyəsinin artması il ərzində orta hesabla uyğun olaraq 80 və 20 sm təşkil edir. Yağıntıların miqdarının normadan kənaraçıxması səviyyənin orta hesabla ± 3-7 sm illik dəyişməsinə səbəb olur ki, bu ildaxili səviyyə amplitudasının 10-15 % – ni təşkil edir. Xəzər dənizinin su balansının hesablanmasında yeraltı axımın miqdarı orta hesabla 4 km3 – ə bərabər götürülür. Su balansının çıxar hissəsinin əsas elementi olan buxarlanma səviyyənin fəsili gedişinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. Dənizin illik səviyyəsi buxarlanmaya görə orta hesabla 97 sm azalır. Müxtəlif illərdə buxarlanmanın orta illik qiymətindən  kənaraçıxması ± 10-20 sm-ə çatır. Bu səviyyənin ildaxili tərəddüdünün 30-50 % -nə uyğundur. Dəniz səviyyəsinin fəsili gedişində Qara-boğaz-qol körfəzinə axın da nəzərə alınır. Dənizdə səviyyənin bu səbəbdən azalması il ərzində 4 sm  təşkil e dir.

      Beləliklə, səviyyənin fəsili gedişini təyin edən əsas amillər – çay axımı, buxarlanma və onların ildaxili paylanmasıdır.

 

Xəzər dənizinin meteoroloji şəraiti

Xəzər meridional istiqamətdə uzun məsafədə uzandığı və iki iqlim (subtropik və mülayim) qurşağında yerləşdiyi üçün meteoroloji şərait onun müxtəlif hissələrində müxtəlifdir.

Xəzərin şimal hissəsi üçün illik gedişdə şərq və cənub-şərq küləkləri üstünlük təşkil edir. Orta Xəzər üzərində şimal-qərb və cənub şərq küləkləri hakimdir. Abşeron rayonu üçün oroqrafyanın təsiri ilə şimal və cənub istiqamətli küləklər hakim olur.

Cənub Xəzərin qərb hissəsində şimal və şimal-şərq küləkləri, cənub-şərq hissəsində qışda cənub-şərq, yayda isə qərb və şimal-qərb küləkləri hakim olurlar (şəkil 2).

Dəniz üzərində sürətli 10 m/san qədər olan küləklər üstünlük təşkil edir (80-90 %). Çox güclü (təlatümlü) küləklərin təkrarlanması 1 % – ə qədər olur.

Orta Xəzərin qərb hissəsində, xüsusilə Abşeron üzərində, şimal-qərb və cənub-şərq istiqamətli güclü və təlatümlü küləklər əsasən qışda və yazda tez-tez müşahidə olunurlar.

Şimali Xəzər və həm də cənub şərq və cənub-qərb rayonları üzərində təlatümlü küləklər az hallarda müşahidə olunur.

Xəzər üzərində havanın temperaturunun paylanmasındakı böyük müxtəliflik onun müxtəlif iqlim zonalarında yerləşməsi ilə izah olunur. Gölün üzərində temperaturun orta illik qiyməti şimaldan cənuba 10° ilə 17° arasında dəyişir (şəkil 3). Xəzər üçün ən isti ay avqust, ən soyuq ay isə yanvar hesab olunur.

Şimali Xəzərdə və Orta Xəzərin şərq sahillərində havanın orta yanvar temperaturu -5°- -10°, Maxaçqala rayonunda isə -1° – -5° olur. Cənub rayonlarda temperatur müsbət olur.

Yay vaxtı bütün Xəzər üzərində havanın temperaturu 24-26 °, lakin Xəzərin cənub-şərq hissəsində (Krasnovodskidə) 28 ° – yə çatır.

Xəzər Dənizində axınlar

Xəzər dənizində axın yaradan faktorlar bunlardır: külək, dəniz suyunun sıxlığının dəyişkənliyi, dənizin dərinliyi və sualtı relyefi, sahillərinin forması, və su axımları. Bu proseslər içərisində ən mühümü küləkdir. Dənizdə real şəraitdə bu proseslərin birgə təsiri nəticəsində yaranan axınlar sistemi müşahidə edilir.

Xəzər dənizində su dövranı orta çoxillik hidrometeoroloji şərait nəticəsində yaranmışdır. Ümumi halda axın sistemi belə təsvir edilir. Dəniz üzərində bütün il boyu hakim olan şimal küləkləri Şimali Xəzərdən cənuba doğru qərb sahilləri boyunca dreyf axınları yaradırlar və bu su selləri Abşeron yarımadasına qədər hərəkət edərək 2 qola ayrılır. Bunlardan daha güclü olanı yarmadadan keçərək cənuba daxil olur, sonra isə Cənubi Xəzərin sahilləri boyunca hərəkət edərək yenidən Orta və Şimali Xəzərə doğru hərəkət edirlər. Ikinci qol isə Abşeron yarımadasından şərqə doğru hərəkət edərək şərq sahillərinə daxil olur və burada əsas qolla birləşir. Manqışlaq yarımadasına daxil olan bu birləşmiş axın, yarımada tərəfindən qərbə tərəf dönür və beləliklə Şimali Xəzərdə tsiklonik (saat əqrəbinin əksinə) su dövranı yaranır. Dənizin cənub hissəsində Abşeron yarımadası ilə Kür çayı mənsəbi arasında yerli antitsiklonik (saat əqrəbi istiqamətində) axınlar da mövcuddur.

Şimali Xəzərdə ən böyük sürətə şimal – şərq və cənub – qərb (25 sm/s), az sürətə isə şimal – qərb və cənub – şərq (13 sm/s) axınları malikdir. Digər istiqamətlər üzrə axınların sürəti 15-18 sm/s intervalında dəyişir, naviqasiyası müddətində qərb ərazilərdə axınların sürəti 100 sm/s də çata bilər.

Orta Xəzərin qərb sahilləri boyunca cənub – şərq istiqamətli axınlar hakimdir. Abşeron yarımadası ərazisində sahilin təsiri nəticəsində güclü şimal – qərb küləkləri sahildən şərqə, açıq dənizdə isə şimal-qərbə yönəlmiş axınlar yaradir.

Abşeron yarmadasından şimala doğru zəif küləklərində axınların sürəti 10 – 20 sm/s, mülayim küləklərdə 30 – 40 sm/s və güclü küləklərdə isə 60 -100 sm/s təşkil edir.

Cənubi Xəzərdə Bakı arxipelaqı rayonunda sürəti 10 sm/s olan cənub axınları üstünlük təşkil edir. Burada maksimal axın sürətləri (40 – 50 sm/s) güclü şimal – qərb küləkləri zamanı müşahidə edilmişdir. Cənubi Xəzərin şərq sahilləri boyunca aprel – sentyabr aylarında cənub istiqamətli axınlar hakimdirlər. Burada axınların sürəti mülayim küləklərdə 15 – 30 sm/s, güclü küləkdə isə 50 – 60 sm/s təşkil edir.

Xəzər dənizində bir neçə növ axınlar müşahidə olunur:  külək, sıxlıq, qradiyent və axım axınları

Orta Xəzərin mərkəzi rayonlarında axınların sürəti 10-15 sm/san – yə qədər zəifləyir. Abşeron astanası üzərindən 15-30 sm/san sürətli sular dənizin cənub hissəsinə daxil olur. Orta çoxillik külək sahəsində qışda (fevral). Xəzərin bütün cənub hissəsində axınlar zəifdir (6-10 sm/san). Cənub-qərb hissəsində, Abşeron astanası ilə Kür mənsəbi arasında, antisiklonik dövran yerləşir. O, həmçinin cənub-şərq hissəsində də müşahidə olunur.

Yayda orta çoxillik külək sahəsində antisiklonik burulğan qərb sahillərində və fevral ayı ilə müqayisədə cənuba yerini dəyişir. Oqurçinski rayonunda zəif siklonik sirkulyasiya olur. Bütün cənubi Xəzərdə axınların sürəti fevral ayına nisbətən çoxdur .

Qradient axınlar sxeminin orta çoxillik barik vəziyyəti nəzərə alan sxem ilə, həmçinin cənub-şərq və şimal-şərq küləkləri sxemi ilə müqayisə etdikdə, belə nəticəyə gəlirik ki, küləyin təsiri əsasən yuxarı 10 m layda daha əhəmiyyətlidir.

Xəzər Dənizinin küləyə görə rayonlaşması

 

Xəzər meridional istiqamətdə uzun məsafədə uzandığı və iki iqlim (subtropik və mülayim) qurşağında yerləşdiyi üçün meteoroloji şərait onun müxtəlif hissələrində müxtəlifdir.

Xəzərin şimal hissəsi üçün illik gedişdə şərq və cənub-şərq küləkləri üstünlük təşkil edir. Orta Xəzər üzərində şimal-qərb və cənub şərq küləkləri hakimdir. Abşeron rayonu üçün oroqrafiyanın təsiri ilə şimal və cənub istiqamətli küləklər hakim olur.

Dənizin rayonlaşdırılması üçün əsas meyar küləyin sürətinin (15 m/san) təmin olunması ilə aparılmışdır. Daha çox təkrarlanmaya malik olan küləklər Abşeron yarımadası və Mahaçqala və Fort – Şevçenko rayonlarında özünü büruzə verir. Xəzər dənizində güclü fırtınalar (V≥15 m/san) şimal-qərb, cənub-şərq və şimal (və ya şimal-şərq) külək sahələri tiplərinə uyğundur.

Mahaçqala – Dərbənd rayonu (1). Küləyin sürəti V≥15 m/san olması Abşeron rayonunun qərb hissəsinə nisbətən burada təxminən iki dəfə çoxdur və 40-50 % təşkil edir. 3 – cü rayonda olduğu kimi burada bütün istiqamətli küləklər müşahidə olunur, lakin cənub-şərq (30 %) və şimal-qərb (25 %) küləkləri də üstünlük təşkil edir. İstiqamətlərdən asılı olmayaraq küləyin sürəti 16, 21 və 25 m/san – dən artıq olarsa, onda onların təkrarlanması uyğun olaraq 2.70; 0.40 və 0.06 % – ə bərabər olur.

Fort – Şevçenko – Kəndərli rayonu (2). Küləyin sürəti V≥15 m/san olan günlərin sayı Mahaçqala – Dərbənd rayonları ilə eynidir. Burada cənub – şərq  (23 %) və şimal – qərb (17 %) istiqamətli küləklər üstünlük təşkil edir. Daha yüksək sürətlər (V≥25 m/san) şimal və şimal – qərb istiqamətlərə xarakterikdir. Küləklərin 16, 21, 25 m/san – dən çox sürətlərə uyğun olaraq təkrarlanması 2.4; 0.37 və 0.03 % – dir.

Abşeron rayonu (3). İl ərzində küləyin sürəti V≥15 m/san olan günlərin sayı oroqrafik və burun effektindən asılı olub Abşeron yarımadası rayonunun şərqində 55-60, qərbində isə 115 – 145 – ə qədər müşahidə olunur. Sürəti 15 m/san – dən çox olan küləyin Abşeron rayonunda təkrarlanması 3.7 % – dir. Güclü küləklərin təkrarlanması (V≥10 m/san) 18 % təşkil edir. Güclü fırtınalar (V≥25 m/san) Abşeron rayonunun bütün məntəqələrində – Aşağı körpüdən — (Nizkiy Pristan) Səngi – Muğan adasına qədər müşahidə oluna bilər [11]. Bütün mövsümlərdə şimal istiqamətli küləklər üstünlük təşkil edir. Onun orta illik təkrarlanması 55 % (şimal – 24, şimal-şərq – 13, şimal-qərb isə 18 %) təşkil edir.

V≥15 m/san sürətə malik olan küləkli günlərin sayının paylanması bir az hamarlanmış şəklə uyğundur. Belə ki, o əsasən sahil və Abşeron rayonunda az saylı stansiyaların məlumatları əsasında (Pirallahı, Çilov, Neft daşları adaları) qurulmuşdur. Sahilboyu (10) və ada (4) hidrometeoroloji stansiyaların nisbətən sıx şəbəkəsi Abşeron yarımadasının ətrafında yerləşmişdir. Bu stansiyalar  yerləşən rayonunda şiddətli günlərin sayının paylanmasını daha ətraflı təyin etmək üçün imkan vermişdir.

Krasnavodsk Qara-Boğaz-Qol körfəzi rayonu (4). Külək şəraitinə görə şimal rayonlarından çox az miqdarda fərqlənir. Küləyin sürəti 15 m/san – dən çox olan günlərin sayı 40-50 % təşkil edir. İlin isti yarısı üçün şimal (18 %) və şimal-qərb (17 %) küləkləri, soyuq yarısı üçün şərq istiqamətli (30 %) küləklər xarakterikdir. Güclü fırtınalar şimal və şimal-şərq istiqamətli küləklər zamanı müşahidə olunur.

Sürəti 25 m/san – dən çox olan şimal və şimal-qərb istiqamətli küləklər bütün rayonlarda (1-4), cənub-şərq küləkləri yalnız Mahaçqala – Dərbənd (1) rayonu üçün xarakterikdir.

Cənubi Xəzərin qərb hissəsi rayonu (5). Külək rejiminə görə bu rayon 2 yarım rayona bölünür: Birinci yarım rayon – Kürün mənsəbindən şimalda; İkinci yarım rayon – Kürün mənsəbindən cənubda  

Birinci yarım rayonda şimal-şərq (26 %) və şimal (14 %)  küləkləri üstünlük təşkil edir. Sürəti 15 m/san – dən yuxarı olan küləklərin illik sayı 60-70 günə bərabərdir. İkinci yarım rayonda şimal-şərq (19 %) və cənub-şərq (12 %) və şimal-qərb (29%) küləkləri üstünlük təşkil edir. Onların orta illik sayı nisbətən azdır (50-60 gün).

Cənubi Xəzərin şərq hissəsi rayonu (6). Bu rayon üçün sürəti 15 m/san – dən çox olan küləkli günlərin sayının azalması (20-30 gün) xarakterikdir. Sürəti 15 m/san – dən çox olan güclü küləklərin təkrarlanması 11 gündən bir qədər çoxdur. Bu rayonda şimal və şimal-şərq küləkləri üstünlük təşkil edir. Ən böyük sürət (21-25 m/san) şimal küləkləri zamanı müşahidə olunur.

Dəniz buzları

Okeanda buz dəniz suyunun donması və yaxud da qarın yağması nəticəsində yaranır. Eyni zamanda okeana buzlar tam donmamış çaylar vasitəsilə də gətirilir. Dəniz səthində formalaşan buza dəniz buzu deyilir. Bilirik ki, suda duzun qarışması onun donma temperaturunu aşağı salır. Dəniz suyu donmağa başlayanda buz kristallarının formalaşması prosesində yalnız su molekulları iştirak edir. Duz isə su mühitində qalır və suda duzluluğu artırır  ki, bu da sıxlığın artmasına səbəb olur. Buz qatı qalınlaşdıqca öz aralarında sıxlaşma nəticəsində hissələrə parçalanır və bunun nəticəsində müxtəlif formalara malik olurlar. Buz təbəqəsii qalınlaşdıqca buz onun boşluqlarında qalır və dəniz buzunun üzərinə səpələnirlər. əgər temperatur kifayət qədər aşağı düşürsə, bu zaman dəniz suyundakı duzlar kristallaşır. Məs: natrium – sulfat – 8.2º C  – də kristallaşır. -30º – də dəniz suyunda olan əksər duzlar kristallik quruluşda olurlar. Dəniz buzunun tərkibindəki duzların miqdarı onun formalaşma sürətindən və havanın temperaturndan asılıdır. Məs: duzluluğu 30‰ olan dəniz suyu -16º C – də donduqda onun tərkibində 5.6‰ duz, -40º C – də donduqda isə 10‰ duz olur.

Əgər dəniz səthində qalınlığı 5 sm olan buz bağlayarsa, buna gənc buz deyilir. əgər buzun qalınlığı 20 sm –dən böyükdürsə və o, bir oldən artıq qalıbdırsa, buna qış buzu deyilir. Dəni zbuzlaqlarından gətirilən iri buz parçalarına aysberqlər deyilir. Şimal yarımkürəsinə daxil olan əksər buzlar Qrenlandiya və Yeni Torpaq adalarından gəlir. Bu aysberqlərin əksəriyyəti subarktik dənizlərə daxil olur, qalanlarısa Şimal Buzlu okeanına daxil olurlar. Şimal və cənub yarımkürələrinin aysberqlərinin arasında fərqlər mövcuddur. Əsas fərq onların yaranmalarındadır. Arktik aysnerqlər adətən, çox böyük olmurlar və düzgün forma almırlar. Arktik buzlarının sıxlığı Antarktika buzlarının sıxlığından böyükdür (0.9*10³). Əgər aysberqlərin dəniz səthindəki qalınlığı 60 m – dən çoxdursa, onun suda qalan hissəsinin qalınlığı 250 m – ə bərabərdir. Bu aysberqlərin uznluğu nadir hallarda 1 km  – dən artıq olur. Aysberqlərin əriməsi nəticəsində onlar müxtəlif ölçülü hissələrə parçalanırlar ki, bu da onların müxtəlif istiqamətlərə hərəkət etməsinə səbəb olur. Antarktik aysberqlər iri həcmli olması ilə seçilirllər. Onların sahələri 1 neçə km² – ə bərabər ola bilir.