Günəş radiasiyasının növləri və onları ölçmək üçün cihazlar

Günəş radiasiyası yer səthinə çatana qədər atmosferdən keçir və orada bir necə dəyişiklərə məruz qalır. Bir hissəsi atmosfer təbəqəsi vasitəsiilə udulur bir hissəsi isə səpələnir. Günəş radiasiyası əsasən su buxarı vastəsi ilə udulur. Meteorologiyada şüa enerji selinin dalğa uzunluğu 0.2-5.0 mkm olan qısa və dalğa uzunluğu 5.0-100 mkm olan uzun dalğalı radiasiyalara ayırırlar. Qısadalğalı radiasiyaseli düz, səpələnən, əks olunan hissələrə bölünür.Yer səthinə birbaşa günəşdən və 50 radiusda onun ətrafından gələn radiasiya birbaşa günəş radiasiyası adlanır. Birbaşa radiasiya səthə perpendikulyar düşən günəş şüalarının istiqamətində ölçülür Birbaşa günəş radiasiyasını ölçmək üçün aktinometr adlanan ölçü cihazından istifadə olunur.Atmosferdən keçən günəş radiasiyası optik qeyri-bircins mühitdə atmosfer qazları və müxtəlif sınma əmsallarına malik aerozol qazlarında səpələnərək dəyişikliyə uğrayır və xüsusi formaya-yəni səpələnən radiasiyaya çevrilir. Üfüqi müstəviyə doğru günəşdən və onun 50 radiusdakı ətrafından gələn radiasiya istisna olmaqla, düşən bütün radiasiyalar səpələnən günəş radiasiyası adlanır.Yerin üfüqi səthinə düşən birbaşa və səpələnəngünəş radisaiyasının cəminə ümumi radiasiya deyilir. Yer səthinə çatan ümumi radiasiyanın böyükbir qismi yerin ust nazik qatı və ya su təbəqəsi vasitəsi ilə udulur və istiliyə çevrilir, az bir qismi isə əks olunur. Günəş radiasiyasınıın səth tərəfindən əks olunması səthin xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Əks olunan radiasiyanın (Rk) səthə düşən enerjinin ümumi miqdarına (Q) olan nisbəti səthin albedosu (A) adlanır və albedometr adlanan ölçü cihazı iləölçülür. Bu nisbət vahidin misli və ya faizlə göstərilir.
Piranometr və albedometr işçi səthə düşən və işçi səthdən əks olunan səpələnən və ümumi radiasiyanı müşahidə etmək üçün istifadə olunur.Birbaşa, səpələnmiş və əks olunan radiasiyalardan fərqli olaraq yer səthinin və atmosferin istilik şüalanması, spektrın görunməyən infraqırmızı hissəsinə aiddir. Yer səthinin və atmosferin süalanması uzundalğalı şüalanma adlanır. Yerin şüalanmasının dalğa uzunluğu 5-40 mkm və daha çox qiymət arasında dəyişir. Yer radiasiyasını çox vaxt yer səthinin məxsusi şüalanması (Ey) adlandırırlar. Yer səthinə gələn atmosfer radiasiyasını atmosferin qarşılıqlı şüalanması(Ea) və ya əks şüalanma adlandırırlar. Yer səthinin məxsusi və qarşılıqlı şüalanmaları arasındakı fərq effektiv şüalanma (Eef) adlanır.
Geofizikada günəş, yer və atmosferin şüalandırdığıenerji və onun əmələ gəlməsini öyrənən bölməsinə aktinometriya, günəş radiasiyanın müxtəlif növlərini ölçmək üçün cihazlara isə aktinometrik cihazlar deyilir.

Səyyar albedometr
Poliqon və xüsusi tədqiqatlar vaxtı piranometrinbir neçə dəfə bir yerdən başqa yerə aparılması tez-tez rast gəlinən haldır. Belə hallarda qurğunun üfüqiləşdirilməsinə çox ehtiyac var. Səyyar
albedometr isə qurğunun qəbuledici lövhəsini avtomatik üfüqi vəziyyətə gətirdiyi üçün bu itkiləriminimuma endirir.

Savinov-Yanişevski aktinometri AT-50. (şəkildə göstərilib)

11200634_876941559020658_2555223671583089705_n.png

Aktinometr birbaşa günəş radiasiyasının ölçülməsiüçün nəzərdə tutulub və yoxlayıcı cihaz kimiistifadə oluna bilər. Radiasiyanın qəbuledicisi kimi qalınlığı 20mkm, diametri 11 mm olan nazik gümüş lövhədənistifadə olunur
Şəkil. Savinov-Yanişevski aktinometri: 1-qapaq; 2,3-vintlər; 4-maili ox; 5-ekran; 6-tutacaq; 7-borucuq, 8-ox, 9-enliklər sektoru; 10-dayaq;11-oturacaq; 12-naqillər; 13-dəlik

mənbə:F.F. MƏMMƏDOV AZƏRBAYCANDA GÜNƏŞ ENERJİSİNDƏN İSTİFADƏ VƏ MÜASİR GÜNƏŞ ENERGETİK QURĞULARI

Günəş Enerjisi

Günəş – ətrafında dövr edən böyük planetlər və onların peykləri (asteroidlər, kometlər, meteorlar) kiçik planetlər xırda hissəciklər (meteoritlər, kosmik toz) kimi fəza cismlərindən ibarət olan yeganə planetdir. Günəşin həcmi bütün günəş siseminin99,866 %-ni təşkil edir. Günəş şuaları yerdə həyatın olması (fotonlar fotosintezin ilkin mərhələləri üçün)və iqlim üçün vacibdir. Günəş əsasən hidrogen, helium və az konsentrasiyalı digər elementlərdən (nikel, dəmir, oksigen, kremnium, kükürd, maqnezium,azot, karbon, neon, kalsium, xrom) ibarətdir. Bir milyon hidrogen atomuna 98000 helium, 851 oksigen, 398 karbon, 123 neon, 100 azot, 47 dəmir, 38 maqnezium, 35 kremnium, 16 kükürd, 4 arqon,3 aliminium, 2 nikel atomu və çox az bir miqdarda digər elementlərin atomları düşür.Günəş də digər planetləri kimi enerjini istilik nüvə sintezi nəticəsində hasil edir. Günəşdə enerjinin əsas hissəsi hidrogendən heliumun sintezi nəticəsindəalınır.Yerin Günəşdən olan məsafəsi 149.6 milyonkilometr, təqribən astronomik vahidə, görünən bucaq
diametri isə Ayda olduğu kimi yarım dərəcəyə (31-32 dəqiqə) bərabərdir. Günəşin orbital sürəti 217 km/ san – ə bərabərdir. Beləliklə o, bir işıq ilini 1400 yer ilinə, bir astronomik vahidi isə 8 yer sutkasına keçir.Günəş də şimal və cənub qütbünə malikdir və
Yer kimi öz oxu ətrafında fırlanır. Amma GünəşYer kürəsindən fərqli olaraq öz oxu ətrafında tam dövrü 24 saata yox 22.14 ilə başa vurur. Günəş Yerlə eyni istiqamətdə fırlanır. Günəş oz oxu
ətrafında tam dövrü 22 il 59 gün 3 saata başa vurur (±10 gün). Günəş bərk-maye cismdir. O, bərk nüvə onun ətrafında isti maye mantiya və bərk qabıqdan ibarətdir. Günəşin dərinliklərində yüngül elementlərin termonüvə sintezi reaksiyası nəhəng günəş şüalanmaenerjisini əmələ gətirir. Günəş enerjisi yer səthinin hər kvadrat metr sahəsinə düşən intensivliklə xarakterizə olunur. Atmosferdən kənarda bu intensivlik günəş sabiti kimi qəbul edilir və I 1,35kVt / m2 təşkil edir. Atmosfer təbəqəsinə çatan şüa enerjisinin ümumi gücü 180 mln GVt-dır. Lakin bir il ərzində
atmosferə daxil olan günəş şüası enerjisinin miqdarı 1,57 1018 kVt saat təşkil edir. Bu həcmə daxil olan enerjinin 45%-i görünən işıq (dalğnın uzunluğu 0,4…0,75mkm), 45%-infraqırmızı şüalanma (istilik şüaları), 10%-i isə ultrabənövşəyi şüalardır.
Günəşdən gələn şüalanma enerjisinin 28%-i buludlar vasitəsilə kosmosda əks etdirilir. Yerdən ayrılan istilik (infraqırmızı) şüaları
günəşdən gələn şüalara nəzərən 114% təşkil edir ki, bunlardan da, 42%-i atmosfer tərəfindən udulur, qalanları isə kosmosa qayıdır. Daxil olan enerji planetin səthi üzrə okean axınları və küləklər vasitəsilə müxtəlif istiqamətlərə paylanır. Günəş enerjisinin miqdarı litosfer, hidrosfer təbəqələrindən, bulud örtüyündən keçəndən sonra,havanın çirklənməsindən, dəniz səviyyəsindən, relyefin hündürlüyündən, günün və ilin vaxtlarından asılı olur. Gün ərzində orta en dairələrində günəş
şüalanması enerjisinin intensivliyi yayda 800 Vt/m²,qışda isə 200… 350 Vt/m²-ə çatır. Yer kürəsində baş verən bütün təbii proseslərin əsas enerji mənbəyi günəş radiasiyasıdır. Şüa enerjisi elektromaqnit dalğalarından ibarətdir. Şüa dalğalarının uzun dalğalar uzrə paylanması spektr adlanır. Optik şüalanmanın dalğala rının uzunluğu yüz mikrometrdən minlərlə mikrometrə qədər ola bilər (1mkm =10-6 m). Spektrın dalğa uzunluğu 0.40 mkm-ə qərər olan hissəsinə ultrabənövşəyi dalğalar adlanır. Şüa
enerjisinin spektrinin 0.40 mkm-dən 0.76 mkm-ə qədər olan hissəsi spektrdən görünən hissəsini təşkil edir. Dalğa uzunluğu 0.40-0.46 mkm olan şüalar bənövşəyi, 0.46-0.49 mkm göy, 0.49-0.50 mkm mavi və s. rənglərə uyğundur. Dalğa uzunluğu 0.76
mkm-dən uzun olan şüalar infraqırmızı şüalar adlanır.İnfraqırmızı şüalar da ultrabənövşəyi şüalar kimi gözlə görünmürlər. Atmosferin yuxarı sərhədlərində günəş enerjisinin spektrının dalğa uzunluğu 0.20-0.50 mkm arasında dəyişir. Radiasiyanın
təqribən 47%-i spektrın görünən işıq şüasının, 44%-i infraqırmızı, 9%-i isə ultrabənövşəyi şüalarınpayına düşür. Günəş radiasiyası atmosferi keçərkən həm intesivliyi, həm də spektral tərkibinə görə
dəyişir. Yer səthinə çatan günəş radiasiyasının böyük bir hissəsi istilik enerjisinə çevrilir. Günəşdən Yerə göndərilən enerji miqdarı çox böyükdür. Elektromaqnit şüalarının buraxılması və yayılması
şüalanma adlanır. Elektromaqnit dalğaları vasitəsi ilə yayılan enerjiyə şüalanma enerjisi deyilir. Meteorologiyada günəş radiasiyası dedikdə atmosfer və buldlar tərəfindən səpələnmiş və yer səthi vasitəsi ilə əks olunma daxil olmaqla günəşdən gələn şüalar ilə yaradılan energetik işıqlanma başa düşülür. Yer kurəsində bir çox həyati əhəmiyətli problemlərin həlli günəş radiasiyasının qiymətinin dəqiq bilinməsi ilə bağlıdır. Amosferdən kənarda günəşlə yer arasında günəş şüalarına perpendikulyar yerləşdirilmiş sahədə günəş şüalanması nəticəsində yaranan energetik işıqlanmaya günəş sabiti S0deyilir. 1981-ci ilə qədər elmi ədəbiyyatda əsasən sistemdən kənar vahidlərdən isitfadə olnurdu. Ona görə də energetik işıqlanma vahidi 1 sm2 sahənin 1
dəqiqə ərzində aldığı enerji olan kalori ilə ifadə olunurdu. Günəş sabitinin qiyməti 1.95+0.04 kal/dəq m2 hesab olunur. Y.A Skalyarovun başçılığı ilə Saratov dövlət universitetinin meteorologiya və klimatologiya fakültəsinin astronomik və geofiziki
tədqiqatlar kafedrasının laboratoriyasında aparılan müasir ölçmə işlərinə əsasən günəş sabiti S0=1367Vt/m2 təşkil edir.

mənbə:F.F. MƏMMƏDOV AZƏRBAYCANDA GÜNƏŞ ENERJİSİNDƏN İSTİFADƏ VƏ MÜASİR GÜNƏŞ ENERGETİK QURĞULARI

Günəş Nohuru

Günəş nohurunda günəş enerjisinin böyük həcmli maye vasitəsilə udulması və toplanması eyni vaxtda baş verir. Bəzi təbii duzlu göllərin dibindəki suyun temperaturu 700S-yə qədər çatır. Bu oradakı duzun yüksək konsentrasiyalı olmağı ilə əlaqədardır.
Adi su hövzələrində udulan günəş şüası yalnız səthi qızdırır və bu da gecə saatlarında hava ilə istilik mübadilə prosesi zamanı sürətli istilik itkisinə səbəb olur. Günəş şüası bütöv su kütləsindən keçərək onun dibində toplanır və nəticə etibarı ilə burada 90-100S-yə qədər temperatur alınır və bu zaman suyun səthinin temperaturu 20-25 S olaraq qalır. Suyun yüksək istilik tutumu hesabına yay fəslində günəş nohurunda böyük miqdarda istilik toplanır ki, bu da qış aylarında tədricən soyuyur. Ümumiyyətlə günəş nohuru fəsillər üzrə xidmət edir və burada istilik istifadəçiyə nohurun aşağı hissəsindən verilir. Günəş nohurunun prinsipial sxemi şəkildə verilmişdir
Burada 1-şirin su, 2-orta su təbəqəsi, 3-isti məhlul təbəqəsi, 4-istilikdəyişdirici
Günəş nohurunda suyun dərinliyi boyu yuxarıdan aşağıya doğru duzun konsentrasiya qradiyenti yaranır və burada üç hissəyə bölünən ümumi mayenin həcmində duzun konsentrasiyası suyun səthindən dibə doğru artmaqda davam edir. Yuxarı nazik şirin su təbəqəsi (10-20 mm) demək olar ki, böyük qalınlığa malik və suyun dərinliyi boyu tərkibindəki duzun konsentrasiyasının atrdığı və aşağı səviyyədə maksimal həddə çatan, qeyri-konvektiv maye təbəqəsi ilə bir sərhəddə malikdir. Bu təbəqənin qalınlığı ümumi dərinliyin 2/3-nə bərabərdir. Aşağı konvektiv təbəqədə duzun konsentrasiyası maksimum qiymət alır və mayenin tam həcmi boyu bərabər şəkildə paylanır. Beləliklə, duzun konsentrasiyasından asılı olaraq nohurun dibində suyun sıxlığı çox, səthdə isə əksinə daha azdır. Günəş nohuru aşağı qiymətə malik olmaqla, eyni zamanda həm kollektor, həm də istilik akkumulyatoru rolunu oynayır. Günəş nohurundan istiliyin
ötürülməsi 2 üsulla ola bilər. Birincisi nohurun aşağı hissəsində yerləşdirilən ilanvar boru vasitəsilə, ikincisi isə həmin aşağı təbəqədə olan isti suyun istilikdəyəşdiriciyə ötürülməsi yolu ilə. Birinci üsul nohurdakı mayenin temperaturunun paylanmasına
çox az mənfi təsir göstərir, lakin ikinci üsul isə istilik-energetik və iqtisadi cəhətdən çox əlverişlidir. Günəş nohuru yaşayış evlərinin, ictimai binaların isitmə və isti su təchizatı sistemlərində, müxtəlif
proseslər üçün texnoloji istiliyin alınması, havanın kondisionerləşdirilməsi və elektrik enerjisininistehsalı sahəsində geniş şəkildə istifadə oluna bilər.
1)Günəş nohurunun sxemi (a) və nohurunhündürlüyü boyu mayenin temperaturunundəyişməsi (b) qrafiki.
2)Günəş nohurunun ümumi görünüşü.

11012168_877455485635932_8998977796772422225_n.png

11707636_877456745635806_1395607233382951606_n.png
mənbə: F.F. MƏMMƏDOV “AZƏRBAYCANDA GÜNƏŞ ENERJİSİNDƏN İSTİFADƏ VƏ MÜASİR GÜNƏŞ ENERGETİK QURĞULARI”

Radiometeoroloji Müşahidələr

METEOROLOJİ RADİOLOKATOR «MRL-5» tipli radiolokatorla 250km-ə qədər məsafədə baş verən hidrometeoroloji proseslər və onlarla əlaqədar olan təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr, müxtəlif hündürlüklərdə yağıntının intensivliyi və miqdarı, yağış yağan və şimşək çaxan ərazilər, dolunun ölçüləri və dolu yağan ərazilər müəyyən edilir.

AZƏRBAYCANDA RADİMETEOROLOJİ MÜŞAHİDƏLƏRİN TARİXİ

Azərbaycanda radiometeoroloji müşahidələr: hidrometeoroloji proseslərin və təhlükəli hidrometeoroloji hadisələrin (dolu, şimşək, leysan və s.) müşahidələri demək olar ki, 1967-ci ildən Azərbaycan Respublikasının Dağlıq-Qarabağ Muxtar Vilayətində doluya qarşı mübarizə işlərinin aparılması ilə başlanmışdır.

Növbəti 1968-ci ildə Şamaxı Dəsdəsi, 1972-ci ildə Göygöl, 1973-cü ildə Naxçıvan, 1974-cü ildə Füzuli, 1975-ci ildə Qazax-Tovuz, 1980-ci ildə Ağdərə, 1981-ci ildə İsmayıllı, 1982-ci ildə Zəngilan, 1984-cü ildə Tovuz, Şəki və Culfa-Ordubad, 1987-ci ildə Şaumyankənd Dəsdələri yaradılmışdır.

İlk illərdə bu məqsədlə hərbi təyinatlı (“DON”, “SON” və s.) radiolokatorlardan istifadə edilirdi.

1970-ci ildən başlayaraq sırf meteoroloji müşahidə təyinatlı birdalğalı (3,2 sm) “MRL-1” və “MRL-2” tipli, 1977-ci ildən isə ikidalğalı (3,2 sm və 10 sm) “MRL-5” tipli meteoroloji radiolokatorlardan istifadə olunmağa başlanmışdır.

Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş 13 Doluya Qarşı Mübarizə üzrə Hərbiləşdirilmiş Dəstələrinin hamısı artıq 1984-cü ildə “MRL-5” tipli meteoroloji radiolokatorlarla təmin edilmiş və istehsalata tətbiq edilmişdi.

Keçmiş Şaumyan Hərbiləşdirilmiş Dəstəsindəki “MRL-5” tipli meteoroloji radiolokator ermənilər tərəfindən bütünlüklə məhv edilmiş, Füzuli, Zəngilan və Ağdərə Hərbiləşdirilmiş Dəstələrindəki meteoroloji radiolokatorlar isə Azərbaycanın Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş ərazilərində qalmışdır.

Şamaxı, İsmayıllı, Xanlar, Şəki, Ağstafa və Tovuz Radiometeoroloji Stansiyalarındakı «MRL-5» tipli meteoroloji radiolokatorlar uzun müddət istismar olunduğu və əsaslı təmir olunmaq üçün ehtiyat hissələri ilə təmin olunmadığı üçün 1995-ci ildə bu radiolokatorların işi dayandırılmış, radiometeoroloji müşahidə işləri aparılmamışdır.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 may 2001-ci il tarixli fərmanı ilə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və onun tərkibində Milli Hidrometeorologiya Departamenti yaradıldıqdan sonra 2002-ci ilin birinci yarısında Ağstafa və Şamaxı Radiometeoroloji Stansiyalarındakı «MRL-5» tipli meteoroloji radiolokatorlar əsaslı təmir edilmiş, fərdi kompüterlərdən istifadə etməklə avtomatlaşdırılmış radiometeoroloji müşahidə sistemləri quraşdırılaraq istifadəyə verilmişdir.
Bundan sonra Şamaxı və Ağstafa Radiometeoroloji Stansiyaları tərəfindən hidrometeoroloji proseslərin (şimşək-leysan və dolu buludları, onlarla əlaqədar olan təhlükəli hava hadisələrinin) radiometeoroloji müşahidələri aparılmağa başlanmışdır.
Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirinin 08 fevral 068/ü saylı əmri ilə Milli Hidrometeorologiya Departamentinin tərkibində “Radiometerologiya və Aerologiya” mərkəzi yaradıldıqdan sonra Şamaxı və Ağstafa RMS-larındakı MRL-5 tipli radiolokatorlarında ciddi təmir işləri görülmüş, “AİS-MRL” təmir edilmiş, sazlanmış, tez-tez sıradan çıxan və bu proqram bloklarının əsas hissələrindən olan 5 (beş) ədəd AD-775-JR mikrosxemlər gətirilmiş (ABŞ və Rusiyadan), radiometeoroloji müşahidələrin fasiləsiz aparılması təmin edilmişdir.

İsmayıllı, Şəki, Göygöl və Tovuz Radiometeoroloji Stansiyalarındakı MRL-5 tipli radiolokatorların texniki vəziyyətləri araşdırılmış, Göygöl və Şəki Stansiyalarında meteoroloji müşahidələrin bərpası üzrə işlərin görülməsinə başlanılmışdır.

RADİMETEOROLOGİYANIN PREDMETİ və METODU

Radiometeorologiyanın predmeti troposferdə baş verən hidrometeoroloji proseslərin və onlarla əlaqədar olan təhlükəli hava hadisələrinin öyrənilməsi, metodu isə meteoroloji radiolokatorun köməyi ilə müxtəlif radiometeoroloji kəmiyyətlərin (istənilən hündürlükdə buludun və buludluğun üfüqi və şaquli kəsiklərinin, alt və üst sərhədlərinin, maksimal əksetdirmə qabiliyyətinin, hərəkət istiqamətinin və sürətinin, yağıntının intensivliyinin və miqdarının, dolunun ölçülərinin) ölçülməsi, həmçinin şimşək çaxan, yağış və dolu yağan ərazilərin və təhlükəli hava hadisələrinin (dolu, leysan, qar, şimşək, fırtına) müəyyən edilməsi və baş vermiş hidrometeoroloji proseslərin film şəklində göstərilməsidir.

Fərdi kompüter vasitəsilə rəngli monitorda yerüstü hədəflərin fonunda aşağıdakılar formalaşdırılır və təsvir edilir:
1.Fəzanın seçilmiş istənilən nöqtəsində buludluğun parametrləri ölçülür;
2.Buludluğun (buludların) radioəkslərinin istənilən hündürlükdə üfüqi, istənilən istiqamətdə isə şaqüli kəsiklərinin xəritələri təsvir edilir;
3.Maksimal əksetmənin (Z10max – un və Z3,2max – un) xəritələri təsvir edilir;
4.Buludluğun (buludların) radioəkslərinin aşağı və yuxarı sərhədlərinin xəritələri təsvir edilir;
5.Yağıntının intensivliyinin və miqdarının sahələrinin xəritələri təsvir edilir;
6.Təhlükəli hava hadisələrinin (dolu, şimşək, qasırğa, leysan, qar) xəritələri təsvir edilir;
7.Buludluğun (buludların) yerdəyişməsinin istiqaməti və sürəti təsvir edilir;
8.Buludluğun (buludların) parametrlərinin zamana görə dəyişməsinin qrafiki təsvir edilir;
9.Yuxarıada sadalanan bütün xəritələrin zamana görə dəyişmələri videofilm şəklində göstərilir;
10.Radiometeoroloji müşahidə məlumatları sənədləşdirilir;
11.İlkin radiolokasiya məlumatları arxivləşdirilir;
12.Radiometeoroloji müşahidə məlumatları, o cümlədən də dolu proseslərinə fəal təsir işləri aparıldıqda fəal təsir materialları rəngli (və ya ağ-qara) printer vasitəsilə çap edilir;
13.Qorunan və ona yaxın ərazilərdə buludluq müşahidə edildikdə sistem avtomatik olaraq «Növbətçilik» rejimindən fasiləsiz müşahidə rejiminə keçir;
14.Qorunan və ona yaxın ərazilərdə təsir obyekti (TO) olmadıqda bir dövr müşahidədən sonra proqram MRL-5 radiolokatorunun işini dayandırır, verilmiş müəyyən müddətdən sonra isə (məsələn hər 15 dəqiqədən, 1 saatdan, 3 saatdan və s. sonra) radiolokatoru avtomatik olaraq yenidən işə salır və «Növbətçilik» rejimində yenidən müşahidələr aparır;
15.İşin rahatlığı üçün kompüterin ekranının istənilən hissəsinin miqyasını istənilən qədər böyütməyə imkan verən «Lupa» rejimi vardır.

RADİOMETEOROLOJİ MÜŞAHİDƏ MƏLUMATLARININ ÖTÜRÜLMƏSİ

Radiometeoroloji müşahidə məlumatıarı internetdən istifadə etməklə “azmeteoradar@gmail.com” və meteo 11@rambler.ru elektron poçt ünvanları və birbaşa telefonla Milli Hidrometeorologiya Departamentinin Proqnozlar Bürosuna ötürülür. Məlumatlar həm bu poçt ünvanları, həm də server vasitəsilə “Radiometerologiya və Aerologiya” mərkəzinə ötürülür.

RADİOMETEOROLOJİ MÜŞAHİDƏ MƏLUMATLARININ TƏTBİQ SAHƏLƏRİ
Radiometeoroloji müşahidə məlumatlarından qısamüddətli hava proqnozlarının hazırlanmasında, hərbi və mülki aviasiyanın, kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələrinin , hidrometeorologiya üzrə Beynəlxalq Təşkilatların meteoroloji məlumatlarla təmin olunmasında, sel və daşqınların proqnozlaşdırılmasında, doluya qarşı mübarizə, süni yağış yağdırəlması və yağıntının miqdarının artırılması işlərində istifadə edilir.

mənbə: azmeteoradar.com

Atmosferin yaranması

Yer planetinin digər planetlərdən ən böyük fərqi həyatın mövcud olmasıdır. Bunda Atmosferin rolu birinci faktordur. Yer kürəsinin ilk atmosferi 4,6 milyard il əvvəl yaranmışdır. Onun qaz tərkibi Hidrogen və Helium ilə yanaşı Hidrogen qarışıqları olan Metan və Ammonyakdan ibarət olmuşdur. Əksər alim hesab edir ki, hal-hazırki yer atmosferi ilkin atmosferin soyuması ilə yaranmışdır. İlkin fərziyyələrə görə yer atmosferi həddən artıq isti olmuşdur. Bu da atmosferin yaranmasının ilk mərhələsidir.

İkinci mərhələdə, yer səthinin qabığı bərkləşdi və atmosferin sıxlığı azalmağa başladı və vulkanlar püskürməyə başladı. Vulkanlar yer atmosferinə ikinci mərhələdə aşağıdakı qazları püskürtmüşdür.

– Vulkan kül mənşəli su buxarı (80%)

– Karbon dioksid (CO2) (10%)

– Azot qarışıqlı qazlar (10%)

Bu qazlar Yer kürəsinin ikinci atmosferini yaratdı.

Bir milyon il sonra isə, yerin daxilindən intensiv şəkildə atmosferə qalxan isti su buxarı, toplanaraq buludların formalaşmasına səbəb oldu. İntensiv şəkildə atmosferə qalxan su buxarı nəticəsində yaranan buludlar vasitəsilə min illərlə yağış yağdı və müasir dünya okeanı, gölləri və çayları əmələ gətirdi. Karbon dioksid (CO2) isə okeanlara qarışaraq dünya atmosferində təsirini azaltdı. Okeanlara qarışan karbon dioksid okeanların aşağı hissəsinə çökərək, əhəng daşı şəklində süxurlar yaratdı. Atmosferdə su buxarının artması ilə karbon dioksidin miqdarı müvafiq olaraq azalır və atmosfer tədricən azot qazı ilə zənginləşməyə başlayır lakin azot atmosferdə kimyəvi cəhətdən aktiv olmur.

Atmosferdə hal-hazırda aktiv ən çox yayılan qaz Oksigendir (O2). Güman edilir ki, günəş şüalarının su buxarına təsiri nəticəsində, su buxarı (H2O) hidrogen və oksigen atomlarına parçalandı. Parçalanma nəticəsində nisbətən yüngül olan hidrogen atomları atmosferin yuxarı təbəqələrinə qalxdığı halda, oksigen atomları yer atmosferində qaldı və müasir atmosferin əsas qaz təbəqəsi olan oksigen yaranmağa başladı.

Təxminən 2-3 milyard il əvvəl oksigendəki bu zəif inkişaf ibtidai bitkilərin inkişafı üçün kifayət idi. Bitkilərin inkişafı ilə atmosferdə oksigenin paylanması genişləndi. Oksigenin artmasına səbəb bitkilərdə gedən fotosintez prosesi idi. Günəş şüalarının bitkilərə təsiri nəticəsində bitkilər havadakı karbon dioksid qazını özündə birləşdirərək, oksigen qazı ifraz edirlər. Buna görə də, atmosferdə oksigenin miqdarı sürətlə artdı və hal-hazırki səviyyəyə təxminən bir neçə yüz il əvvəl gəlib çatmışdır.

İqlim təsnifatları

  1. Çayların təsnifatına əsaslanan iqlim təsnifatı

İqlimin tisnifatına həsr olunmuş bir sıra illərdə hidroloji əlamətlərdən istifadə olunur. Onlardan ən maraqlısı və geniş yayılmışı A.İ.Voyeykov tərəfindən keçən əsrin 80-ci iləərində irəli sürülmuş, çay tipləri əsasında iqlim təsnifatıdır. Voyeykovun fikrincə “çaylar iqlimin məhsulu olub”, iqlim tipini əks etdirməlidir.

Voyeykov çayların rejiminin aşağıdakı tiplərini ayırır:

  • Alçaq dağlarda və düzənliklərdə suyunu qarın ərazisindən alan çaylar (Şimali Sibir, Kanada)
  • Dağlarda qarın əriməsindən qidalanan çaylar (Orta Asiya və s.)
  • Suyunu yağışlardan alan və yayda gursululuğu olan çaylar (Tropik və Musson ölkələri)
  • Yazda və yayın əvvəlində qarın əriməsindən gursululuğu olan çaylar həm də çay sularının çoxunu yağış suları təşkil edir (Qərbi Sibir, SSRİ-nin Avropa hissəsi, Şərqi Almaniya)
  • Suyu yağışlardan yaranan, mövsümü səviyyət tərəddüdü kiçik olan çaylar (Orta və qərbi Avropa)
  • Suyu yağıçlardan yaranan, səviyyəsi soyuq dövrdə yaya nisbətən daha yüksək olan çaylar (Aralıq dənizi sahilləri, Kaliforniya, Çili Avstraliyanın cənub-qərbi)
  • İqlımın çox quru olması üzündən çayların və ümumiyyətlə su axarları olmayan ərazilər (səhralar)
  • Çaylar buzlaqlarla əvəz olunur (Daimi buz və qarlar vilayətləri)

Voyeykovun təsnifatından aydın görünür ki, çay tipləri, uyğun iqlim tipini müəyyən edən amillər məcmusunu daha aydın və hərtərəfli əhatə edir. Çay tiplərinə görə yağıntıların illik gedişləri haqda mümkün buxarlanma, temperatur rejimi haqda mühakimə yürütmək mümkündür. Həm də bu, meteoroloji amillərə əsaslanan iqlim təsnifatlarındakından da ətraflı göstərilir. Çay tipləri ilə iqlim tipləri arasındakı əlaqə hər şeydən əvvəl böyük prinsipial əhəmiyyətə malikdir. Çünki bu əlaqə yer kürəsində su dövranının və yerin müxtəlif hissələrində rütubət balasının iqlim əhəmiyyətini ilk plana çəkir. Çox təəssüflər olsun ki, bu sxema Voyeykov tərəfindən axıra çatdırılmamış və öz kartoqrafi əksini tapmamışdır.

1900-cü ildə V.V. Dokuqayev müəyyən etmişdir ki, müxtəlif landşaft-qoğrafi zonalara yağıntı və mümkün buxarlanmanın müəyyən nisbəti üyğun gəlir. Dokiqayevin bu əldə etdiyi nəticə, istər fiziki-coğrafi zonallıq haqda təsəvvürlərin inkişafı və istərsə də hidroloji və fiziki-coğrafi göstəricilərə əsaslanan iqlim təsnifatlarının işlənib. Hazırlanması işində böyük prinsipial əhəmiyyətə malik oldu. 1905-ci ildə Q.N.Vısotski Dokuqayevin ideyasını inkişaf etdirərək belə bir nəticəyə gəlir ki, landşaft-coğrafi zonaların iqlim şəraitini ilik yağıntıların mümkün buxarlanmaya olan nisbətinə bərabər olan kəmiyyət indeksi ilə xarakterizə etmək olar. Vısotskinin işlərində Rusiyanın Avropa hissəsinin təbii zonaları üçün bu indeksin kəmiyyətləri hesablanmışdır.

Vısotskidən bir neçə il sonra A.Penk yazıdığı və müxtəlif buxarlanmanın nisbəti əsasında hidroiqlim təsnifatın qurulmasının mümkünlüyü haqda oxşar ideya irəli sürür. O, bunun əsasında uyğun xəritə də Vısotskinin sxeminə nisbətən daha primitiv idi: Penk ayrı-ayrı zonaları rütubətlənmə şəraitini nəzərə almırdı və iqlimi üç qrupa bölürdü:

  • Rütubətli iqlimlər – yağıntılar buxarlanmadan çoxdur, ifrat rütubət çaylara axır.
  • Quru iqlimlər – buxarlanma yağıntılardan çoxdur, çaylar quruyur və mənsəbə çata bilmirlər.
  • Qarlar iqlimi – bərk halda düşən yağıntılar buxarlanmadan çoxdur, onların artıq miqdarı buzlaqlar halında axır.

1938-ci ildə M.İ.Lvoviç SSRİ çaylarının təsnifatını işləyib hazırladı ki, onların əsasına aşağıdakı prinsipləri qoymuşdu:

  • Çayların qida mənbələri
  • Axımın il ərzində paylanması
  • Çayların qış rejimi
  • Çay məcrasnın dinamikası

Lvoviç çayların rejimini 19 tipə ayırır, həm də bu tiplərə uyğun kələn vilayətlərin sərhədləri, landşaft-iqlim vilayətlərinin sərhədlərinə çox yaxın gəlirdi.

2.Rütubətlənmə dərəcəsinə əsaslanan təsnifatlar

Hidroloji amillərin nəzərə alınması xüsusilə buxarlanmanın nəzərə alınması Yer kürəsinin iqlim rayonlaşdırmasını və iqlimin təsnifatında ən vacib və eyni zamanda olduqca çətin həll olunan məsələlərdən biridir. Bu çətinliklərdən biri mümkün buxarlanmaya aid məlumatların çox az almasıdır. Bunun isə səbəbi odur ki, mümkün buxarlanmanı bilvasitə ölçmək üçün etibarlı metodlar yoxdur. Bununla əlaqədar olaraq, bir sıra tədqiqatlarda  mümkün buxarlanmanı, temperatur, havanın rütubəti, yağıntı, küləyin sürəti, həmçinin su səthindən gedən buxarlanmaya görə xaraterizə etmək cəhdləri olmuşdur.

Bu işlərin nəticəsində bir sıra iqlim təsnifatları quruldusa da, lakin onlar məsələnin tam həllini vermədilər. Bunun başlıca səbəbi o idi ki, günəş radiasiyası balansının kəmiyyəti olmadan mümkün buxarlanmanı dəqiq müəyyən etmək çətin idi.

1925-ci ildə A.A.Kaminski temperatur və nisbi rütubətə əsasən iqlim rayonlaşdırılması sxemini irəli sürdü. Baxmayaraq ki, bu sxema təkcə Orta Asiya və SSRİ-nin Avropa hissəsini əhatə edirdi, onun olduqca böyük prinsipial əhəmiyyəti var idi. Birinci göstərici kimi Kaminski temperaturu, ikinci göstərici kimi isə saat 13-də yəni buxarlanma ən intensiv gedən zaman havanın nisbi rütübətini qəbul edirdi. Kaminski aşağıdakı nəticələrə gəlirdi:

  • Meşənin sərhədinin şimal həddi elə bir yerdən geçir ki, orada ən isti ayın orta temperaturası 10° aşağı deyil və heç olmazsa ən isti aylardan birinin saat 13-də nisbi rütubəti 70%-dən artıq deyildir.
  • Meşənin cənub sərhədi çöllərdir. Çöllərin xarakterik xüsusiyyəti aşağı nisbi rütubət və olduqca yüksək temperaturalardır.
  • Səhralar o yerlər hesab edilir ki, orada illik isti dövrünün 4 ayı ərzində saat 13-də isti rütubət 30%-dən artıq deyildir.
  • Qütb zonası üç yay aylarının orta temperaturası 14 və 0° olan və saat 13-də nisbi rütübəti 70%-dən aşağı olmayan ərazilər daxildirlər.

Son dövrlərdə N.N.İvanov Yer kürəsinin iqlim təsnifatının sxemini rütübətlənmə dərəcəsinə əsasən verməyi təklif etdi. Rütutubət göstəricisinin əsas amili kimi İvanov yağıntıların mümkün buxarlanmaya olan nisbətini təklif edir. Mümkün buxarlanmanı o, temperatur və nisbi rütubətin əsasında xüsusən düstur vasitəsilə hesablayır.

        3.M.İ.Budıkonun iqlim təsnifatı prinsipləri

Səth örtüyünün istilik və su balasının qarşılıqlı əlaqəsi tədqiqi ilə əlaqədar olaraq, Budıkonun əsərlərində müəyyən olundu ki, istilik və su balansı üzvlərinin nisbi kəmiyyətləri üçün həlledici əhəmiyyət radiasiya balansının illik yağıntıların buxarlanması üçün lazım olan istiliyə olan nisbətinə məxsusdur. Eyni zamanda mnüəyyən oldu ki, həmin nisbətin kəmiyyəti əslində mümkün buxarlanmanın (radisasiya balansı əsasında hesablanmış) yağıntılara olan nisbətidir. Beləliklə, Budıkonun təklif etdiyi indeks, Dokuqayev-Vısotski ideyasının ümumiləşdirilməsi və inkişafıdır.

Budıko tərəfindən təklif edilmiş indeksdə radiasiya balansından istifadə edilməsi mümkün buxarlanmanın kəmiyətinin daha dəqiq hesablanmasına imkan verir.

Aparılmış hesablamalar göstərir ki, Budıkonun indeksləri aşağıdakı şəraitlərə uyğun gəlir: indeks 0.35-dən az – tundraya, 0.35-dən 1.1-ə qədər – meşə, 1.1-dən 2.3-ə qədər – çöl, 2.3-dən 3.4-ə qədər – yarımsəhra və 3.4-dən artıq – səhra şəratinə uyğun gəlir. Həmin kəmiyyətlərin izoxətləri fiziki-coğrafi zonaların sərhədlərinə daha uyğun gəlir. İndeksin müəyyən kəmiyyətlərinə müəyyən axım əmsalları uyğun gəlir. Aparılmış tətqiqatlar göstərmişdir ki, bu hesablamaların nəticələri faktiki materiallarla təsdiq edilir.

  1. B.P.Alisovun təsnifatı

Təsnifatların çoxu təsviri xarakterli olub, demək olar ki, bu və ya digər iqlim tipinin yaranma səbəblərinə toxunulur. Lakin iqlim tiplərini yaradan amillərin nəzərə almadan iqlim tiplərinin təsviri özü də tam ola bilməz. İqlimin təsnifatına baxış P.İ.Brounovun əsərlərində öz parlaq əksinin tapmışdır.

Brounov iqlim sərhədləri kimi olan və yüksək təzyiq sahələrinin oxlarını qəbul edir. Cənub və şimal subtropik yüksək təzyiq sahələri boyunca o, ən yüksək təzyiq xətlərini keçirir və onlara tropikdən kənar maksimumlar adı verir. Bu yolla Brounov qütb (60° şimal və cənub en dairələri) ekvatorial minimumlar sərhədlərini keçirir. Bu sərhədlər aşağıdakı dörd iqlim zonalarını müəyyən edir:

  • Artkik – şimal qütbünü əhatə edir. Sərt şimali-şərq küləklər vilayəti. Qütb minimumu oxuna qədər uzanır.
  • Mülayim – qərb və cənub-qərb küləklərinin hakim olduğu yağış və qar şəklində külli miqdarda yağıntılar düşən vilayət
  • Tropik – ekvatorial minimumun şimali sərhədinə qədər.
  • Ekvatorial – külli miqdarda yağıntılı və zəif küləkli

Brounov atmosfer təzyiqinin orta paylanması ilə oroqrafiya torpaq və bitki örtüyünü əlaqələndirmək istəyir

Torpaq və bitki örtüyünün iqlimlə sıx əlaqəsini göstərərək Brounov xüsusilə qeyd edir ki, çöl bitkilərinə malik olan qara torpaq zolaqlar tropikdən kənar maksimumlar zonasında yerləşir. Onun fikrincə Avrasiyada yüksək dağ sistemlərinin olması dağ süxurlarını parçalanmadan qoruyan iqlimin quraqlığı ilə izah olunur. Bu fikirlə əlbəttə razılaşmaq olmaz istər Alp, istər Qafqaz və istərsə də Orta Asiya dağlarından yağıntıların miqdarı onlardan şimalda, yüksək təzyiq sahəsindən kənarda yerləşmiş düzənliklərdəkindən dəfələrlə artıqdır

Brounov özünün “Rusiyanın iqlim və kənd təsərrüfatı rayonları” əsərində SSRİ-nin Avropa hissəsinin ətraflı iqlim rayonlaşdırılmasını verir. Bu rayonlaşmanın o, yuxarıda dediyimiz prinsip əsasında aparmışdır.

Atmosfer dövranın iqlim əhəmiyyətini haqlı olaraq əsas götürən Brounov eyni zamanda həmin amillərin mövsümü dəyişkənliklərinin rolunu nəzərə almır və hər şeyi orta illik vəziyyətlə mövqeyindən həll etməyə çalışır. O hətta yanvar və iyul aylarında atmosfer dövranı xüsusiyyətlərinə daha dəqiq və həqiqi olan orta illik paylanmanın pozulması halı kimi baxır.

Qettnerin təklif etdiyi təsnifat da genetik əlamətlərə arxalanır. Qettnerin aşağıdakı amillərə xüsusilə böyük diqqət yetirir:

  • Hava axınlarının xarakteri
  • Coğrafi en dairəsi
  • Dənizə görə mövqeyi
  • Relyef
  • Buludluluq, yağıntı, işıq və istilik

Onun fikrincə coğrafi nöqteyi nəzərdən uyğun şəraitlərdə yerləşmiş ərazilərin iqlimləri uyğun olmalıdır.

Genetik prinsiplər əsasında qurulmuş təsnifatlardan bu günə qədər ən dolğunu və qəbul edilmiş B.P.Alisovun təsnifatıdır. Bu təsnifatı o, 1936-49 irəli sürmüşdür. Bu təsnifatın əsasına hava ilə səth örtüyü arasında istilik və rütubət dövranı təsiri altında yaranan hava kütlələrinin coğrafi tipləri qoyulmuşdur. Hava kütlərini Alisov, atmosferin ümumi dövranının hava axını kimi baxır. Başqa sözlə o, hava kütlələrinə bir vilayətdən başqa vilayətlərə hərəkətdə və bununla əlaqədar olaraq, onların transformasiyası şəklində baxır. Biz B.P.Alisovun iqlim təsnifatı ilə “İqlimin coğrafi tipləri” bəhsində ətraflı öyrənmişik.

Hava kütlələrinin coğrafi tiplərinin əsas xassələrinə uyğun olaraq Alisov hər yarım kürədə 4 əsas qurşaq ayırır:

  • Ekvatorial hava qurşağı
  • Tropik hava qurşağı
  • Mülayim en dairələrinin hava qurşağı
  • Arktik (Antarktik) hava qurşağı

Relyefin təsiri altında iqlim rejiminin dəyişməsinə gəldikdə isə Alisov onlara əsas iqlim tipləri daxilində baş verən və geri ümumi miqyasda radiasiya və sirkulyasiya proseslərinin təsiri altında yaranan hadisə kimi baxır. Relyef bu proseslərin ümumi gedişində qanuna uyğun dəyişikliklərə səbəb olur. Relyefin təsiri altında əsasən aşağıdakı dəyişiklər baş verir:

  • Yüksəklik boyu sərbəst atmosferdə havanın temperaturunun dəyişməsinə uyğun olaraq temperaturun ümumi səviyyəsi dəyişilir.
  • Yüksəklik boyu radiasiya balansı ünsürlərin və səth örtüyünün termik rejimini dəyişir. Bunlar isə havanın mütləq rütubətliyinin azalması ilə əlaqədardır.
  • Buludluğun və yağıntıların kəmiyyəti dəyişir. Buna səbəb dağ yamaclarının keçən cəbhələr nisbətən tutduqları mövqedir.

Müxtəlif iqlim şəraitlərində bu dəyişiklərin xarakterləri ümumiyyətlə eyni qaydada qalır.

Atmosferin təbəqələrə bölünmə prinsipləri

Atmosfer müxtəlif qazların, su buxarının, maye və bərk hissəciklərin mexaniki qarışığından ibarətdir. Qaz tərkibinə görə atmosfer homosfer heterosferə bölünür.

          Homosfer – hündürlüyü 90-95 km olan aşağı qatdır. Bu qatda əsas qazların faiz tərkibi və havanın xüsusi molyar çəkisi hündürlük artdıqca dəyişməz qalır. DÜST 1401-81-ə görə homosfer üçün quru havanın tərkibi qəbul edilmişdir (həcmə görə faizlə): azot 78,054; oksigen – 20,948; karbon qazı – 0,031; digər qazlar (neon, helium, kripton, ksenon, hidrogen, azot oksidi, yod) – 0,003. Molyar kütlə dəniz səviyyəsində 28,96442 kq/mol-a bərabərdir.

Real havanın tərkibinə dəyişkən qazlar qrupu daxildir. Birinci qrupa

daxildir: azot, oksigen, arqon, helium, hidrogen, neon, kripton və ksenon.

Homosfer hüdüdlarında bu qazların faiz tərkibi vahid həcmdə dəyişməz qalır, qazların konsentrasiyası isə hündürlük artdıqca, amosferin ümumi sıxlığının azalması ilə birlikdə azalır. İkinci qrup qazlar isə havada az miqdardadır və onları atmosfer qarışığı adlandırırlar. Bunlara su buxarı, ozon, karbon qazı, azot oksidi daxildir. Su buxarı atmosferə yer səthindən, rütubətli torpaqdan və bitki örtüyündən suyun buxarlanması nəticəsində daxil olur. Onun miqdarı dəyişkəndir və hündürlük artdıqca, materiklərin dərinliyinə doğru tədricən azalır. Su buxarının maksimal miqdarı yüksək temperaturlarda dəniz üzərində öz həcminə görə 4 %-ə qədər təşkil edə bilər. Karbon qazı yanma və çürümə zamanı yaranır. Onun orta miqdarı həcm üzrə 0,0314 % təşkil edir. Sənaye rayonlarında o, Arktika və Antarktikada olduğundan iki dəfə çoxdur. Sənayenin sürətli inkişafı və çoxlu miqdarda yanacağın yanması nəticəsində son 100 ildə havada karbon qazının miqdarı 10 % artmışdır. 2015-ci ildə onun konsentrasiyasının 30 – 40 %-ə çatması gözlənilir. Su buxarı və karbon qazı yer səthindən şüalanan infraqırmızı radiasiyanı udaraq atmosferi «isidir». Bu istilik yerüstü havanın qızmasına sərf olunaraq müəyyən miqdarda yer səthinə qayıdır və gecə saatlarında güclü soyumanın qarşısını alır. Əgər atmosferin tərkibində su buxarı və karbon qazı olmasaydı, yer səthində havanın temperaturu +15º S deyil, -23º S olardı. Atmosferin tərkibində ozon qatı 50 km hündürlüyə qədər yayılır. Buna baxmayaraq yerüstü hava qatında ozonun miqdarı çox azdır (ümumi həcmin milyonda bir faizini təşkil edir). Onun miqdarı hündürlük artdıqca çoxalır və 25 km-lik səviyyədə maksimal konsentrasiya müşahidə olunur. Bu qaz yer səthinə daxil olan günəş enerjisinin 4 %-ni udur. Udulan enerji atmosferin isinməsinə sərf olunur.

Homosferdən yuxarıda 800 – 1000 km olan hündürlükdə heterosfer yerləşir. Bu qatın qaz tərkibi hündürlük artdıqca, daha yüngül qazların artması, bununla əlaqədar molyar kütlənin azalması ilə xarakterizə olunur. Bu qatda günəşin rentgen və ultrabənövşəyi şüalarının təsiri nəticəsində fotokimyəvi və ionlaşma prosesləri baş verir, qaz molekulları atomlara ayrılır, ion və elektron elektrik hissəcikləri yaranır. Qeyd olunduğu kimi, atmosfer Yer kürəsində və həmçinin planetimizdə bütün canlıların mövcud olmasında böyük rol oynayır. Buna görə də atmosferin və onda baş verən hadisələrin öyrənilməsi arasıkəsilmədən aparılır. Atmosferin öyrənilməsinin birbaşa və dolayı tədqiqat metodları mövcüddür. Birbaşa metodlara yerüstü səthdə aparılan meteoroloji müşahidələr aid edilir. Atmosferin zondlaşdırılması 30 – 40 km hündürlüyə qədər geofiziki və meteoroloji raketlər, həmçinin Yerin süni peykləri vasitəsilə həyata keçirilir. Birbaşa metodların köməyi ilə havanın tərkibi, temperaturu, təzyiqi, rütubətliyi, sıxlığı, hava axınları və atmosferin elektromaqnit xassələri, Yerin maqnit sahəsi, günəş və kosmik şüalanması haqqında məlumatlar əldə etmək olar. Dolayı metodlara radiolokasiya müşahidələri, qütb parıltısının spektral tədqiqatı, alaqaranlıq və gecə zamanı səmanın aydınlanması, səs dalğalarının yayılması, meteor izlərinin müşahidəsi aid edilir. Bu metodların köməyi ilə buludluq, ildırım, leysan, havanın temperaturu və sıxlığı, qaz tərkibi, külək, atmosferin elektromaqnit xassələri haqqında məlumat əldə etmək olar.

Atmosfer özünün qaz tərkibinə və fiziki xassələrinə görə bircinsli deyildir.

Onun quruluşunun bir neçə sxemi mövcuddur. Daha çox temperaturun hündürlük üzrə paylanmasına əsaslanan sxem geniş yayılmışdır. Bu sxemə görə atmosfer beş əsas qata bölünür: troposfer, stratosfer, mezosfer, termosfer, ekzosfer.

Troposfer – atmosferin aşağı qatıdır. Onun yuxarı sərhədi qütb rayonlarında

8 – 10 km, mülayim enliklərdə 10 – 12 km, tropriklərdə 16 – 18 km-ə çatır.

Troposferdə bütün atmosfer kütləsinin 80 %-i və su buxarının 90 %-i

cəmlənmişdir.

Havanın temperaturu hündürlük artdıqca hər 1000 metrdə 6,5º S aşağı düşür

və yuxarı sərhəddə minimuma çatır. Troposferdə təzyiq çox sürətlə aşağı düşür.

Yuxarı sərhəddə təzyiq yerüstü səthdə olduğundan 4 dəfə azdır. Xüsusilə sərhəd

təbəqəsi (sürtünmə səthi) seçilir. Onun şaquli hündürlüyü 1 – 1,5 km təşkil edir.

Burada yerüstü təbəqənin istilik və mexaniki təsiri özünü kəskin biruzə verir.

Xüsusilə, bu qatda atmosfer parametrləri daha kəskin tərəddüdlərə məruz qalır.

Burada aşağı buludluq və dumanlar əmələ gəlir, görünüşü zəiflədən qasırğalar və toz tufanları müşahidə olunur. Troposferdə külək hünüdürlük artdıqca güclənir, tropopauzanın aşağı hissəsində küləyin sürəti maksimuma çatır (100 km/saat və artıq), bununla da intensiv yırğalanma müşahidə olunan şırnaq axınları yaranır. Şimal yarımkürəsində ilin bütün mövsümlərində qərb küləyi üstünlük təşkil edir.

Troposfer və stratosfer arasında keçid təbəqəsi olan tropopauza yerləşir. Onun şaquli hündürlüyü 1 – 2 km-ə çatır. Bu təbəqədə temperatur hündürlük artdıqca çox az dəyişir. Onun hündürlüyü qütblərdən ekvatora qədər artır, belə ki, 30 – 40º enlikdə kəskin dəyişərək bəzən parçalanmaya məruz qalır.

Stratosfer – tropopauzanın üzərində yerləşir və 50 – 55 km hündürlüyə

qədər uzanır. Bu qata atmosferin ümumi kütləsinin 20 %-i daxildir. Temperaturun hündürlük artdıqca dəyişməsi xarakterinə görə stratosferi 2 hissəyə: aşağı və yuxarıhissələrə bölmək olar. Aşağı stratosferdə (20 km hündürlüyə qədər) əsasən izotermiya və zəif inversiya müşahidə olunur. Daha hündürlükdə temperatur hər 1000 m-də 3ºS artır. Yuxarı stratosferdə temperaturun artması ozonun ultrabənövşəyi günəş şüalarının və su buxarının infraqırmızı radiasiyanı udması ilə şərtlənir. Beləliklə də, ozonun payı 4 dəfə su buxarının payından artıq olur.

Ölçmələr göstərir ki, stratosferdə hava çox qurudur. Buna görə də bu qatda buludluğun əmələ gəlməsi nadir hadisə sayılır. Yalnız büllur buludlar istisna təşkil edir. Bu buludlar parlaq, rəngarəng çalarlı olduqlarına görə belə adlanırlar. Onlar adətən Skandinaviya, Finlandiya, Şimali Ural və Sibirin şimal ətraflarında 21 – 30 km hünürlükdə müşahidə olunurlar. Stratosferdə külək özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir. Qərb küləyinin sürəti hündürlük artdıqca azalır. 18 – 21 km qatda minimal həddə çatır. Daha yüksəklikdə küləyin sürəti yenidən artır, yayda isə qərb küləyi şərq küləyi ilə əvəz olunur. Stratosferdə kəskin istiləşmə də mümkündür. Bu hal ən çox yanvar və fevralda, ən az noyabr, dekabr və martda baş verir. İstiləşmənin davamiyyəti 20 – 25 km hündürlükdə 7 – 12 sutka təşkil edir, temperaturun orta yüksəlməsi 26º S-yə bərabərdir. Stratosfer və ondan sonra gələn mezosfer qatı arasında stratopauza yerləşir. Bu qatda temperaturun yüksəlməsi onun aşağı enməsi ilə əvəz olunur.

Mezosfer – 55 km-dən 85 km-dək hündürlükdə yerləşir. Onun kütləsi

atmosferin ümumi kütləsinin 0,3 %-ni təşkil edir. Mezosferdə temperatur orta

hesabla hər 1000 m-də 3,5º S aşağı düşür. Atmosfer təzyiqi və havanın sıxlığı

azalır. Mezosferin yuxarı sərhədində boz buludlar nadir hal deyil. Onların ən çox təkrarlanması iyul – avqust aylarına təsadüf edir. Gümüşü buludların üfüqi

paylanması çox vaxt 100 – 300 km, nadir hallarda 500 – 800 km, şaquli paylanma isə 1 – 3 km təşkil edir. Bu buludlar şərqdən qərbə 40 – 60 km/saat sürətlə hərəkət edirlər. Mezosferin hüdudlarında meteoritlərin yanması müşahidə olunur. Mezopauza – atmosfer hüdudlarında havanın minimal temperatur

səviyyəsidir və mezosferlə termosferi bir-birindən ayırır.

          Termosfer – atmosferin 80 – 85 km-dən 800 km-dək yerləşən təbəqəsidir.

Onun payına atmosferin ümumi kütləsinin 0,05 %-i düşür. Kinetik temperatur

(hava molekullarının istilik hərəkəti ilə müəyyən olunan temperatur) minimumdan, yəni 80 km hündürlükdən maksimuma 250 – 300 km hünüdürlüyədək artır və daha yüksəkdə isə dəyişməz qalır. Günəş aktivliyinin maksimum olduğu illərdə o, gün ərzində 2000 – 2500º K, gecə ərzində isə 1200 – 1600º K arasında tərəddüd edir. Günəş aktivliyinin minimal olduğu illərdə gecəyə doğru 900 – 1100º K və 500 – 700º K intervallarında tərəddüd edir. Termosferdə aktiv olaraq ionlaşma prosesləri baş verir. İonlaşdırıcı amillərə günəş, rentgen və ultrabənövşəyi şüalar, korpuskulyar günəş axınları, kosmik şüalar və meteor hissəcikləri daxildir.

Termosferin aşağı qatlarında qütb parıltıları müşahidə olunur. 800 km

hündürlükdə termosferlə ekzosferi ayıran termopauza yerləşir. Havanın

temperaturu bu qatda maksimum həddə çatır.

          Ekzosfer – atmosferin kəskin şəkildə boşalmış xarici qatıdır. Bu qatda qaz hissəcikləri yüksək temperatur sahəsində ikinci kosmik sürətlə kosmik fəzaya uçurlar. Kosmosdan Yer atmosferi ilə toqquşma zamanı ikinci kosmik sürəti zəiflədən hissəciklər daxil olurlar. Bu proses bütövlükdə eyni çəkilidir:

atmosferdən gedən hissəciklərin sayı qədər hissəcik atmosferə daxil olur.