Bermud Üçbucağı

Bermud Şeytan Üçbucağı, Atlantik Okeanında çox sayda təyyarə və gəminin itdiyi, bəzi paranormal hadisələrin yaşandığı bölgənin adıdır. Bu bölgə Amerikan sahil qoruma təşkilatının 7 saylı bölgə müdirliyinin 5720 saylı raportunda belə təsvir edilməkdədir: “Bermud üçbucağı ya da şeytan üçbucağı deyə bilinən xəyali yer, Atlantik okenaında, ABŞın cənub-şərq sahillərində, açıqlana bilməyən , gəmi və təyyarə itkilərinin çox olduğu bir sahədir. Bu üçbucağın künclərində Bermud adaları , Florudadakı Miami, və Puerto Ricodakı San Juan . yerləşir

Kimsənin şərh edə bilmədiyi bu əsrarəngiz fenomen, içində elm adamlarının da olduğu bir çox insan tərəfindən “fövqəltəbii bir sıra güclərin ərazisi” hesab edilir. Bu şərhlər arasında itkin Atlantidanında bu yerdə yoxa çıxdığı düşünülür(bu fərziyyəyə görə atlantik okean bu adla adlandırılıb) İtkin Qitənin heç bir zaman aydın ola bilməyən texnoloji və maqnetiksahələrdən birinin təsirindən və ya o bölgənin dəfələrlə başqa planetli varlıqların ziyarətlərində orada yaratdıqları maqnetik sahənin bir təsiri olduğu, hətta Kristof Kolombun belə tutduğu gündəliklərdə, o bölgədə səmada uçan təyin oluna bilməz cisimlərdən bəhs edildiyi iddia edilmişdir. Bu əsrarəngiz üçbucaq ilə əlaqədar olaraq edilən son iddia isə uzun illərdir davam edən araşdırmaların bir neçə il əvvəl bir nəticə verdiyinin iddia edilməsi ilə ortaya çıxdı . Bu son iddia ya görə bütün bu sirrli hadisələr əslində sadə bir təbii qaz kütləsinin təsirindən idi .

Yeraltından fışqıran təbii qazlar, yalnız yüksək quru parçalarından deyil, dəniz və okean döşəmələrindən də çıxarlar. Çünki dəniz döşəmələri də üstü suyla örtülmüş quru parcalarıdır. Ancaq, okeanların dərinliklərindəki bölgələrdən çıxmaq istəyən təbii qazlar, oradakı təzyiqində də təsiriylə qatı hala çevrilir və “hidrat” deyilən ağ və qatı bir maddə halına gəlirlər. Çox dərinlərə dala bilən robot kameralarının bu bölgədəki ağappaq okean döşəməsini və bəzi gəmi dağıntılarını şəkilini çəkməsindən sonra mövzuya bu elmi şərh gətirilmişdir: Bu bölgə, Gulf Stream deyilən isti su axıntısının da keçdiyi yerdir. Döşəmənin bəzən istiləşməsi üzündən, bu “zəhərli qazlar” sudan yüngül olduqları üçün səthə doğru yüksələrlər. O anda, döşəmədən səthə qədər suyun sıxlığı azalar . O sırada oradan keçən nə varsa, dərin bir quyuya düşər kimi sürətlə okeanın dibini çəkilir Çünki, sıxlığı düşən su, gəmiləri daşıyacaq qaldırma qüvvətini meydana gətirə bilməz. Qazın yüksəlməsi sona çatınca sıxlıq təkrar köhnə halına dönər və geridə heç bir iz qalmadan böyük gəmilər kilometrlərcə dərinə basdırılmış olarlar.

Təyyarələrin düşərək itməsi isə yenə eyni səbəbdəndir. Səthə çıxan təbii qazlar, havadan da yüngül olduqları üçün yüksəlməyə davam edərlər. Bu dəfə sıxlıq azalması, bölgənin üzərindəki atmosferdə meydana gələr. Oradan təsadüfən keçən bir təyyarə dərhal radarları itirər və mühərrikləri dayanar. Çünki, mühərriklərdəki benzinin yanması üçün oksigenə ehtiyac vardır və aşağı sıxlıqlı havanın içindəki oksigen miqdarı mühərriklərin çalışması üçün kafi deyil. Beləcə təyyarə də , sürətlə okean döşəməsinə doğru enişə keçər.

Sunami

Sunami okeanda Zəlzələ nəticəsində yaranan su dalğasıdır. Zəlzələnin gücündən asılı olaraq sunami dalğasının böyüklüyü artır və Quruda yaşayan insanların yaşayışına təhlükəli olur. İndoneziyada 2004-cü ildə Hind okeanında baş verən zəlzələ nəticəsində böyük dalğalar
yaranıb çoxlu insanları həlak etmişdir. “Sunami” sözü Yaponcada “liman dalğası” mənasını verir. Sunami bir dalğadan ibarət olmur, bir neçə dalğalar ardıcıllığıdır. Böyük sunamidə bu dalğa ardıcıllığı bir saatdan çox davam edə bilər və bu dalğaların şiddəti və böyüklüyünün getdikcə azalacağına zəmanət verilmir. Sunaminin baş vermə səbəbi dənizaltında reallaşan zəlzələlərdir. Sunaminin şiddəti onun nə qədər dərinlikdə baş verməsindən aslıdır. Sunamilərin 80 faizi Sakit okeanda baş verir. Dənizaltındakı zəlzələlərin sunamiyə gətirib
çıxarmağı nəzəriyyəsini ilk dəfə Yunan tarixçisi Thucydides, tərəfindən kəşf edilib. Vulkanik partlayışlar, böyük sürüşmələr, dənizaltındakı nüvə partlayışları və tropik qasırğalar da sunami meydana gəlməsinə səbəb ola bilər. Myanmar 2008-ci ildə baş vermiş sunami böyük dağıntılara səbəb olmuş və 200 minə yaxın insan həyatını itirmişdi. Okeanda sunami dalğalarının yüksəkliyi bir metr qədərdir, dalğa uzunluğu, yəni iki dalğa arasındakı uzaqlıq 40 metrə qədərdir. Dalğaların sürəti isə saatda 800 kilometrdir. Sunami okeanın dayaz bölgələrinə çatdıqca, dalğa uzunluğu daralar və yüksəkliyi artar, sürəti isə azalaraq saatda 80 kilometrə düşər. Sunamini əvvəlcədən təxmin etmək qeyri-mümkündür. Əgər sahildəki sular birdən çəkilsə, bir neçə dəqiqə əvvəldən xəbərdarlıq etmək mümkündür. 2004-cü ildə Hind Okeanında baş verən sunamidə yuxarıdakı məlumatı istifadə edən 10 yaşındakı İngilis Tilly Smith, yüzə yaxın adamın həyatını qurtarmışdır. Sahil suların geri çəkilməsinin sunami göstəricisi ola biləcəyini öyrənən Smith, ailəsi və ətrafındakıların xilas olmasını təmin etmişdir. Tilly Smith, daha sonra BMT-də bu mövzuyla əlaqədar çıxış etmişdir. Sunami okean ya da dənizlərin döşəməsində yaranan zəlzələ, vulkan partlaması və bunlara
bağlı döşəmə çökməsi, zəmin sürüşmələri kimi tektonik hadisələr nəticəsində dənizə keçən
enerji səbəbiylə yaranan uzun periyodlu dəniz dalğasını təmsil edir.Yaponiyada, 21000 adamın həyatını itirdiyi Böyük Meiji sunamisindən sonra Yaponların etdiyi kömək çağırışlarıyla dünya dillərinə özbaşına yerləşmişdir. Sunamidən sonra yaranan dalğanın digər dəniz dalğalarından fərqi, su zərrəciklərinin süründürülməsi nəticəsində hərəkət qazanmasıdır. Dərin dənizdə varlığı hiss edilməzkən, dayaz sulara gəldiyində dik yamaclı
sahillərdə ya da V tipi daralan körfəz və koylarda bəzən 30 metrə qədər dırmaşaraq çox
şiddətli axıntılar yarada bilən bu dalğa; insanlar üçün zəlzələ, tayfun, uçqun, yanğın ya da sel kimi bir təbii fəlakət halına gələ bilməkdədir. Sunami ilk meydana gəldiyində tək bir dalğadır
ancaq qısa bir müddət içərisində üç ya da beş dalğaya çevrilərək ətrafa yayılmağa başlayır.
Bu dalğaların birincisi və sonuncusu çox zəifdir ancaq digər dalğalar təsirlərini sahillərdə şiddətli şəkildə hiss etdirə biləcək bir enerjiylə irəliləyirlər. Bu səbəblə zəlzələlərdən qısa bir
müddət sonra sahillərdə görülən yavaş amma anormal su səviyyəsinin dəyişməsi ilk dalğanın
gəldiyini göstərir. Bu dəyişmə, arxadan gələcək olan çox qüvvətli dalğaların ilk xəbərçisi də ola bilər.Bu vəziyyətdə ediləcək tək şey; sahildən uzaqlaşmaqdır. Dəniz içərisində seyr halında
olanlar isə sahildən uzaqlara, dərin sulara gedərək dalğanın özlərinə və dəniz nəqliyyat
vasitəsisinə verəcəyi Zərəri azalda bilər hətta önləyə bilər. Dəniz sahilində olanlar üçün sə, dənizdən uzaqlara və yüksəklərə getmək zəruridir. Sunami çox güclü dalğalardır onu
dayandırma gücü yoxdur yalnız qaçıla bilər. Ən son 11 mart 2011-ci ildə Yaponiyadakı
zəlzələ və sunami isə bu fəlakətin nə qədər ciddi və təhlükəli olduğunu və insanın təbiət
qarşısında nə qədər aciz olduğunu bir daha göstərdi.Yaponiyada baş verən və sonradan
sunami ilə müşayiət olunan dağıdıcı zəlzələ nəticəsində ölənlərin sayı son məlumatlarda 14
minə çatdığı bildirilirdi.15 minə yaxın adam isə itkin düşmüş sayılır.Qeyd edək ki, Yaponiyada Rixter cədvəli ilə 9,0 bal gücündə zəlzələ martın 11-də ölkənin şimal-şərqində qeydə alınıb. Yeraltı təkanlar hündürlüyü 10 metrdən çox olan sunami ilə müşayiət olunub.

Günəş radiasiyasının növləri və onları ölçmək üçün cihazlar

Günəş radiasiyası yer səthinə çatana qədər atmosferdən keçir və orada bir necə dəyişiklərə məruz qalır. Bir hissəsi atmosfer təbəqəsi vasitəsiilə udulur bir hissəsi isə səpələnir. Günəş radiasiyası əsasən su buxarı vastəsi ilə udulur. Meteorologiyada şüa enerji selinin dalğa uzunluğu 0.2-5.0 mkm olan qısa və dalğa uzunluğu 5.0-100 mkm olan uzun dalğalı radiasiyalara ayırırlar. Qısadalğalı radiasiyaseli düz, səpələnən, əks olunan hissələrə bölünür.Yer səthinə birbaşa günəşdən və 50 radiusda onun ətrafından gələn radiasiya birbaşa günəş radiasiyası adlanır. Birbaşa radiasiya səthə perpendikulyar düşən günəş şüalarının istiqamətində ölçülür Birbaşa günəş radiasiyasını ölçmək üçün aktinometr adlanan ölçü cihazından istifadə olunur.Atmosferdən keçən günəş radiasiyası optik qeyri-bircins mühitdə atmosfer qazları və müxtəlif sınma əmsallarına malik aerozol qazlarında səpələnərək dəyişikliyə uğrayır və xüsusi formaya-yəni səpələnən radiasiyaya çevrilir. Üfüqi müstəviyə doğru günəşdən və onun 50 radiusdakı ətrafından gələn radiasiya istisna olmaqla, düşən bütün radiasiyalar səpələnən günəş radiasiyası adlanır.Yerin üfüqi səthinə düşən birbaşa və səpələnəngünəş radisaiyasının cəminə ümumi radiasiya deyilir. Yer səthinə çatan ümumi radiasiyanın böyükbir qismi yerin ust nazik qatı və ya su təbəqəsi vasitəsi ilə udulur və istiliyə çevrilir, az bir qismi isə əks olunur. Günəş radiasiyasınıın səth tərəfindən əks olunması səthin xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Əks olunan radiasiyanın (Rk) səthə düşən enerjinin ümumi miqdarına (Q) olan nisbəti səthin albedosu (A) adlanır və albedometr adlanan ölçü cihazı iləölçülür. Bu nisbət vahidin misli və ya faizlə göstərilir.
Piranometr və albedometr işçi səthə düşən və işçi səthdən əks olunan səpələnən və ümumi radiasiyanı müşahidə etmək üçün istifadə olunur.Birbaşa, səpələnmiş və əks olunan radiasiyalardan fərqli olaraq yer səthinin və atmosferin istilik şüalanması, spektrın görunməyən infraqırmızı hissəsinə aiddir. Yer səthinin və atmosferin süalanması uzundalğalı şüalanma adlanır. Yerin şüalanmasının dalğa uzunluğu 5-40 mkm və daha çox qiymət arasında dəyişir. Yer radiasiyasını çox vaxt yer səthinin məxsusi şüalanması (Ey) adlandırırlar. Yer səthinə gələn atmosfer radiasiyasını atmosferin qarşılıqlı şüalanması(Ea) və ya əks şüalanma adlandırırlar. Yer səthinin məxsusi və qarşılıqlı şüalanmaları arasındakı fərq effektiv şüalanma (Eef) adlanır.
Geofizikada günəş, yer və atmosferin şüalandırdığıenerji və onun əmələ gəlməsini öyrənən bölməsinə aktinometriya, günəş radiasiyanın müxtəlif növlərini ölçmək üçün cihazlara isə aktinometrik cihazlar deyilir.

Səyyar albedometr
Poliqon və xüsusi tədqiqatlar vaxtı piranometrinbir neçə dəfə bir yerdən başqa yerə aparılması tez-tez rast gəlinən haldır. Belə hallarda qurğunun üfüqiləşdirilməsinə çox ehtiyac var. Səyyar
albedometr isə qurğunun qəbuledici lövhəsini avtomatik üfüqi vəziyyətə gətirdiyi üçün bu itkiləriminimuma endirir.

Savinov-Yanişevski aktinometri AT-50. (şəkildə göstərilib)

11200634_876941559020658_2555223671583089705_n.png

Aktinometr birbaşa günəş radiasiyasının ölçülməsiüçün nəzərdə tutulub və yoxlayıcı cihaz kimiistifadə oluna bilər. Radiasiyanın qəbuledicisi kimi qalınlığı 20mkm, diametri 11 mm olan nazik gümüş lövhədənistifadə olunur
Şəkil. Savinov-Yanişevski aktinometri: 1-qapaq; 2,3-vintlər; 4-maili ox; 5-ekran; 6-tutacaq; 7-borucuq, 8-ox, 9-enliklər sektoru; 10-dayaq;11-oturacaq; 12-naqillər; 13-dəlik

mənbə:F.F. MƏMMƏDOV AZƏRBAYCANDA GÜNƏŞ ENERJİSİNDƏN İSTİFADƏ VƏ MÜASİR GÜNƏŞ ENERGETİK QURĞULARI

Günəş Enerjisi

Günəş – ətrafında dövr edən böyük planetlər və onların peykləri (asteroidlər, kometlər, meteorlar) kiçik planetlər xırda hissəciklər (meteoritlər, kosmik toz) kimi fəza cismlərindən ibarət olan yeganə planetdir. Günəşin həcmi bütün günəş siseminin99,866 %-ni təşkil edir. Günəş şuaları yerdə həyatın olması (fotonlar fotosintezin ilkin mərhələləri üçün)və iqlim üçün vacibdir. Günəş əsasən hidrogen, helium və az konsentrasiyalı digər elementlərdən (nikel, dəmir, oksigen, kremnium, kükürd, maqnezium,azot, karbon, neon, kalsium, xrom) ibarətdir. Bir milyon hidrogen atomuna 98000 helium, 851 oksigen, 398 karbon, 123 neon, 100 azot, 47 dəmir, 38 maqnezium, 35 kremnium, 16 kükürd, 4 arqon,3 aliminium, 2 nikel atomu və çox az bir miqdarda digər elementlərin atomları düşür.Günəş də digər planetləri kimi enerjini istilik nüvə sintezi nəticəsində hasil edir. Günəşdə enerjinin əsas hissəsi hidrogendən heliumun sintezi nəticəsindəalınır.Yerin Günəşdən olan məsafəsi 149.6 milyonkilometr, təqribən astronomik vahidə, görünən bucaq
diametri isə Ayda olduğu kimi yarım dərəcəyə (31-32 dəqiqə) bərabərdir. Günəşin orbital sürəti 217 km/ san – ə bərabərdir. Beləliklə o, bir işıq ilini 1400 yer ilinə, bir astronomik vahidi isə 8 yer sutkasına keçir.Günəş də şimal və cənub qütbünə malikdir və
Yer kimi öz oxu ətrafında fırlanır. Amma GünəşYer kürəsindən fərqli olaraq öz oxu ətrafında tam dövrü 24 saata yox 22.14 ilə başa vurur. Günəş Yerlə eyni istiqamətdə fırlanır. Günəş oz oxu
ətrafında tam dövrü 22 il 59 gün 3 saata başa vurur (±10 gün). Günəş bərk-maye cismdir. O, bərk nüvə onun ətrafında isti maye mantiya və bərk qabıqdan ibarətdir. Günəşin dərinliklərində yüngül elementlərin termonüvə sintezi reaksiyası nəhəng günəş şüalanmaenerjisini əmələ gətirir. Günəş enerjisi yer səthinin hər kvadrat metr sahəsinə düşən intensivliklə xarakterizə olunur. Atmosferdən kənarda bu intensivlik günəş sabiti kimi qəbul edilir və I 1,35kVt / m2 təşkil edir. Atmosfer təbəqəsinə çatan şüa enerjisinin ümumi gücü 180 mln GVt-dır. Lakin bir il ərzində
atmosferə daxil olan günəş şüası enerjisinin miqdarı 1,57 1018 kVt saat təşkil edir. Bu həcmə daxil olan enerjinin 45%-i görünən işıq (dalğnın uzunluğu 0,4…0,75mkm), 45%-infraqırmızı şüalanma (istilik şüaları), 10%-i isə ultrabənövşəyi şüalardır.
Günəşdən gələn şüalanma enerjisinin 28%-i buludlar vasitəsilə kosmosda əks etdirilir. Yerdən ayrılan istilik (infraqırmızı) şüaları
günəşdən gələn şüalara nəzərən 114% təşkil edir ki, bunlardan da, 42%-i atmosfer tərəfindən udulur, qalanları isə kosmosa qayıdır. Daxil olan enerji planetin səthi üzrə okean axınları və küləklər vasitəsilə müxtəlif istiqamətlərə paylanır. Günəş enerjisinin miqdarı litosfer, hidrosfer təbəqələrindən, bulud örtüyündən keçəndən sonra,havanın çirklənməsindən, dəniz səviyyəsindən, relyefin hündürlüyündən, günün və ilin vaxtlarından asılı olur. Gün ərzində orta en dairələrində günəş
şüalanması enerjisinin intensivliyi yayda 800 Vt/m²,qışda isə 200… 350 Vt/m²-ə çatır. Yer kürəsində baş verən bütün təbii proseslərin əsas enerji mənbəyi günəş radiasiyasıdır. Şüa enerjisi elektromaqnit dalğalarından ibarətdir. Şüa dalğalarının uzun dalğalar uzrə paylanması spektr adlanır. Optik şüalanmanın dalğala rının uzunluğu yüz mikrometrdən minlərlə mikrometrə qədər ola bilər (1mkm =10-6 m). Spektrın dalğa uzunluğu 0.40 mkm-ə qərər olan hissəsinə ultrabənövşəyi dalğalar adlanır. Şüa
enerjisinin spektrinin 0.40 mkm-dən 0.76 mkm-ə qədər olan hissəsi spektrdən görünən hissəsini təşkil edir. Dalğa uzunluğu 0.40-0.46 mkm olan şüalar bənövşəyi, 0.46-0.49 mkm göy, 0.49-0.50 mkm mavi və s. rənglərə uyğundur. Dalğa uzunluğu 0.76
mkm-dən uzun olan şüalar infraqırmızı şüalar adlanır.İnfraqırmızı şüalar da ultrabənövşəyi şüalar kimi gözlə görünmürlər. Atmosferin yuxarı sərhədlərində günəş enerjisinin spektrının dalğa uzunluğu 0.20-0.50 mkm arasında dəyişir. Radiasiyanın
təqribən 47%-i spektrın görünən işıq şüasının, 44%-i infraqırmızı, 9%-i isə ultrabənövşəyi şüalarınpayına düşür. Günəş radiasiyası atmosferi keçərkən həm intesivliyi, həm də spektral tərkibinə görə
dəyişir. Yer səthinə çatan günəş radiasiyasının böyük bir hissəsi istilik enerjisinə çevrilir. Günəşdən Yerə göndərilən enerji miqdarı çox böyükdür. Elektromaqnit şüalarının buraxılması və yayılması
şüalanma adlanır. Elektromaqnit dalğaları vasitəsi ilə yayılan enerjiyə şüalanma enerjisi deyilir. Meteorologiyada günəş radiasiyası dedikdə atmosfer və buldlar tərəfindən səpələnmiş və yer səthi vasitəsi ilə əks olunma daxil olmaqla günəşdən gələn şüalar ilə yaradılan energetik işıqlanma başa düşülür. Yer kurəsində bir çox həyati əhəmiyətli problemlərin həlli günəş radiasiyasının qiymətinin dəqiq bilinməsi ilə bağlıdır. Amosferdən kənarda günəşlə yer arasında günəş şüalarına perpendikulyar yerləşdirilmiş sahədə günəş şüalanması nəticəsində yaranan energetik işıqlanmaya günəş sabiti S0deyilir. 1981-ci ilə qədər elmi ədəbiyyatda əsasən sistemdən kənar vahidlərdən isitfadə olnurdu. Ona görə də energetik işıqlanma vahidi 1 sm2 sahənin 1
dəqiqə ərzində aldığı enerji olan kalori ilə ifadə olunurdu. Günəş sabitinin qiyməti 1.95+0.04 kal/dəq m2 hesab olunur. Y.A Skalyarovun başçılığı ilə Saratov dövlət universitetinin meteorologiya və klimatologiya fakültəsinin astronomik və geofiziki
tədqiqatlar kafedrasının laboratoriyasında aparılan müasir ölçmə işlərinə əsasən günəş sabiti S0=1367Vt/m2 təşkil edir.

mənbə:F.F. MƏMMƏDOV AZƏRBAYCANDA GÜNƏŞ ENERJİSİNDƏN İSTİFADƏ VƏ MÜASİR GÜNƏŞ ENERGETİK QURĞULARI

Günəş Nohuru

Günəş nohurunda günəş enerjisinin böyük həcmli maye vasitəsilə udulması və toplanması eyni vaxtda baş verir. Bəzi təbii duzlu göllərin dibindəki suyun temperaturu 700S-yə qədər çatır. Bu oradakı duzun yüksək konsentrasiyalı olmağı ilə əlaqədardır.
Adi su hövzələrində udulan günəş şüası yalnız səthi qızdırır və bu da gecə saatlarında hava ilə istilik mübadilə prosesi zamanı sürətli istilik itkisinə səbəb olur. Günəş şüası bütöv su kütləsindən keçərək onun dibində toplanır və nəticə etibarı ilə burada 90-100S-yə qədər temperatur alınır və bu zaman suyun səthinin temperaturu 20-25 S olaraq qalır. Suyun yüksək istilik tutumu hesabına yay fəslində günəş nohurunda böyük miqdarda istilik toplanır ki, bu da qış aylarında tədricən soyuyur. Ümumiyyətlə günəş nohuru fəsillər üzrə xidmət edir və burada istilik istifadəçiyə nohurun aşağı hissəsindən verilir. Günəş nohurunun prinsipial sxemi şəkildə verilmişdir
Burada 1-şirin su, 2-orta su təbəqəsi, 3-isti məhlul təbəqəsi, 4-istilikdəyişdirici
Günəş nohurunda suyun dərinliyi boyu yuxarıdan aşağıya doğru duzun konsentrasiya qradiyenti yaranır və burada üç hissəyə bölünən ümumi mayenin həcmində duzun konsentrasiyası suyun səthindən dibə doğru artmaqda davam edir. Yuxarı nazik şirin su təbəqəsi (10-20 mm) demək olar ki, böyük qalınlığa malik və suyun dərinliyi boyu tərkibindəki duzun konsentrasiyasının atrdığı və aşağı səviyyədə maksimal həddə çatan, qeyri-konvektiv maye təbəqəsi ilə bir sərhəddə malikdir. Bu təbəqənin qalınlığı ümumi dərinliyin 2/3-nə bərabərdir. Aşağı konvektiv təbəqədə duzun konsentrasiyası maksimum qiymət alır və mayenin tam həcmi boyu bərabər şəkildə paylanır. Beləliklə, duzun konsentrasiyasından asılı olaraq nohurun dibində suyun sıxlığı çox, səthdə isə əksinə daha azdır. Günəş nohuru aşağı qiymətə malik olmaqla, eyni zamanda həm kollektor, həm də istilik akkumulyatoru rolunu oynayır. Günəş nohurundan istiliyin
ötürülməsi 2 üsulla ola bilər. Birincisi nohurun aşağı hissəsində yerləşdirilən ilanvar boru vasitəsilə, ikincisi isə həmin aşağı təbəqədə olan isti suyun istilikdəyəşdiriciyə ötürülməsi yolu ilə. Birinci üsul nohurdakı mayenin temperaturunun paylanmasına
çox az mənfi təsir göstərir, lakin ikinci üsul isə istilik-energetik və iqtisadi cəhətdən çox əlverişlidir. Günəş nohuru yaşayış evlərinin, ictimai binaların isitmə və isti su təchizatı sistemlərində, müxtəlif
proseslər üçün texnoloji istiliyin alınması, havanın kondisionerləşdirilməsi və elektrik enerjisininistehsalı sahəsində geniş şəkildə istifadə oluna bilər.
1)Günəş nohurunun sxemi (a) və nohurunhündürlüyü boyu mayenin temperaturunundəyişməsi (b) qrafiki.
2)Günəş nohurunun ümumi görünüşü.

11012168_877455485635932_8998977796772422225_n.png

11707636_877456745635806_1395607233382951606_n.png
mənbə: F.F. MƏMMƏDOV “AZƏRBAYCANDA GÜNƏŞ ENERJİSİNDƏN İSTİFADƏ VƏ MÜASİR GÜNƏŞ ENERGETİK QURĞULARI”

Radiometeoroloji Müşahidələr

METEOROLOJİ RADİOLOKATOR «MRL-5» tipli radiolokatorla 250km-ə qədər məsafədə baş verən hidrometeoroloji proseslər və onlarla əlaqədar olan təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr, müxtəlif hündürlüklərdə yağıntının intensivliyi və miqdarı, yağış yağan və şimşək çaxan ərazilər, dolunun ölçüləri və dolu yağan ərazilər müəyyən edilir.

AZƏRBAYCANDA RADİMETEOROLOJİ MÜŞAHİDƏLƏRİN TARİXİ

Azərbaycanda radiometeoroloji müşahidələr: hidrometeoroloji proseslərin və təhlükəli hidrometeoroloji hadisələrin (dolu, şimşək, leysan və s.) müşahidələri demək olar ki, 1967-ci ildən Azərbaycan Respublikasının Dağlıq-Qarabağ Muxtar Vilayətində doluya qarşı mübarizə işlərinin aparılması ilə başlanmışdır.

Növbəti 1968-ci ildə Şamaxı Dəsdəsi, 1972-ci ildə Göygöl, 1973-cü ildə Naxçıvan, 1974-cü ildə Füzuli, 1975-ci ildə Qazax-Tovuz, 1980-ci ildə Ağdərə, 1981-ci ildə İsmayıllı, 1982-ci ildə Zəngilan, 1984-cü ildə Tovuz, Şəki və Culfa-Ordubad, 1987-ci ildə Şaumyankənd Dəsdələri yaradılmışdır.

İlk illərdə bu məqsədlə hərbi təyinatlı (“DON”, “SON” və s.) radiolokatorlardan istifadə edilirdi.

1970-ci ildən başlayaraq sırf meteoroloji müşahidə təyinatlı birdalğalı (3,2 sm) “MRL-1” və “MRL-2” tipli, 1977-ci ildən isə ikidalğalı (3,2 sm və 10 sm) “MRL-5” tipli meteoroloji radiolokatorlardan istifadə olunmağa başlanmışdır.

Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş 13 Doluya Qarşı Mübarizə üzrə Hərbiləşdirilmiş Dəstələrinin hamısı artıq 1984-cü ildə “MRL-5” tipli meteoroloji radiolokatorlarla təmin edilmiş və istehsalata tətbiq edilmişdi.

Keçmiş Şaumyan Hərbiləşdirilmiş Dəstəsindəki “MRL-5” tipli meteoroloji radiolokator ermənilər tərəfindən bütünlüklə məhv edilmiş, Füzuli, Zəngilan və Ağdərə Hərbiləşdirilmiş Dəstələrindəki meteoroloji radiolokatorlar isə Azərbaycanın Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş ərazilərində qalmışdır.

Şamaxı, İsmayıllı, Xanlar, Şəki, Ağstafa və Tovuz Radiometeoroloji Stansiyalarındakı «MRL-5» tipli meteoroloji radiolokatorlar uzun müddət istismar olunduğu və əsaslı təmir olunmaq üçün ehtiyat hissələri ilə təmin olunmadığı üçün 1995-ci ildə bu radiolokatorların işi dayandırılmış, radiometeoroloji müşahidə işləri aparılmamışdır.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 may 2001-ci il tarixli fərmanı ilə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və onun tərkibində Milli Hidrometeorologiya Departamenti yaradıldıqdan sonra 2002-ci ilin birinci yarısında Ağstafa və Şamaxı Radiometeoroloji Stansiyalarındakı «MRL-5» tipli meteoroloji radiolokatorlar əsaslı təmir edilmiş, fərdi kompüterlərdən istifadə etməklə avtomatlaşdırılmış radiometeoroloji müşahidə sistemləri quraşdırılaraq istifadəyə verilmişdir.
Bundan sonra Şamaxı və Ağstafa Radiometeoroloji Stansiyaları tərəfindən hidrometeoroloji proseslərin (şimşək-leysan və dolu buludları, onlarla əlaqədar olan təhlükəli hava hadisələrinin) radiometeoroloji müşahidələri aparılmağa başlanmışdır.
Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirinin 08 fevral 068/ü saylı əmri ilə Milli Hidrometeorologiya Departamentinin tərkibində “Radiometerologiya və Aerologiya” mərkəzi yaradıldıqdan sonra Şamaxı və Ağstafa RMS-larındakı MRL-5 tipli radiolokatorlarında ciddi təmir işləri görülmüş, “AİS-MRL” təmir edilmiş, sazlanmış, tez-tez sıradan çıxan və bu proqram bloklarının əsas hissələrindən olan 5 (beş) ədəd AD-775-JR mikrosxemlər gətirilmiş (ABŞ və Rusiyadan), radiometeoroloji müşahidələrin fasiləsiz aparılması təmin edilmişdir.

İsmayıllı, Şəki, Göygöl və Tovuz Radiometeoroloji Stansiyalarındakı MRL-5 tipli radiolokatorların texniki vəziyyətləri araşdırılmış, Göygöl və Şəki Stansiyalarında meteoroloji müşahidələrin bərpası üzrə işlərin görülməsinə başlanılmışdır.

RADİMETEOROLOGİYANIN PREDMETİ və METODU

Radiometeorologiyanın predmeti troposferdə baş verən hidrometeoroloji proseslərin və onlarla əlaqədar olan təhlükəli hava hadisələrinin öyrənilməsi, metodu isə meteoroloji radiolokatorun köməyi ilə müxtəlif radiometeoroloji kəmiyyətlərin (istənilən hündürlükdə buludun və buludluğun üfüqi və şaquli kəsiklərinin, alt və üst sərhədlərinin, maksimal əksetdirmə qabiliyyətinin, hərəkət istiqamətinin və sürətinin, yağıntının intensivliyinin və miqdarının, dolunun ölçülərinin) ölçülməsi, həmçinin şimşək çaxan, yağış və dolu yağan ərazilərin və təhlükəli hava hadisələrinin (dolu, leysan, qar, şimşək, fırtına) müəyyən edilməsi və baş vermiş hidrometeoroloji proseslərin film şəklində göstərilməsidir.

Fərdi kompüter vasitəsilə rəngli monitorda yerüstü hədəflərin fonunda aşağıdakılar formalaşdırılır və təsvir edilir:
1.Fəzanın seçilmiş istənilən nöqtəsində buludluğun parametrləri ölçülür;
2.Buludluğun (buludların) radioəkslərinin istənilən hündürlükdə üfüqi, istənilən istiqamətdə isə şaqüli kəsiklərinin xəritələri təsvir edilir;
3.Maksimal əksetmənin (Z10max – un və Z3,2max – un) xəritələri təsvir edilir;
4.Buludluğun (buludların) radioəkslərinin aşağı və yuxarı sərhədlərinin xəritələri təsvir edilir;
5.Yağıntının intensivliyinin və miqdarının sahələrinin xəritələri təsvir edilir;
6.Təhlükəli hava hadisələrinin (dolu, şimşək, qasırğa, leysan, qar) xəritələri təsvir edilir;
7.Buludluğun (buludların) yerdəyişməsinin istiqaməti və sürəti təsvir edilir;
8.Buludluğun (buludların) parametrlərinin zamana görə dəyişməsinin qrafiki təsvir edilir;
9.Yuxarıada sadalanan bütün xəritələrin zamana görə dəyişmələri videofilm şəklində göstərilir;
10.Radiometeoroloji müşahidə məlumatları sənədləşdirilir;
11.İlkin radiolokasiya məlumatları arxivləşdirilir;
12.Radiometeoroloji müşahidə məlumatları, o cümlədən də dolu proseslərinə fəal təsir işləri aparıldıqda fəal təsir materialları rəngli (və ya ağ-qara) printer vasitəsilə çap edilir;
13.Qorunan və ona yaxın ərazilərdə buludluq müşahidə edildikdə sistem avtomatik olaraq «Növbətçilik» rejimindən fasiləsiz müşahidə rejiminə keçir;
14.Qorunan və ona yaxın ərazilərdə təsir obyekti (TO) olmadıqda bir dövr müşahidədən sonra proqram MRL-5 radiolokatorunun işini dayandırır, verilmiş müəyyən müddətdən sonra isə (məsələn hər 15 dəqiqədən, 1 saatdan, 3 saatdan və s. sonra) radiolokatoru avtomatik olaraq yenidən işə salır və «Növbətçilik» rejimində yenidən müşahidələr aparır;
15.İşin rahatlığı üçün kompüterin ekranının istənilən hissəsinin miqyasını istənilən qədər böyütməyə imkan verən «Lupa» rejimi vardır.

RADİOMETEOROLOJİ MÜŞAHİDƏ MƏLUMATLARININ ÖTÜRÜLMƏSİ

Radiometeoroloji müşahidə məlumatıarı internetdən istifadə etməklə “azmeteoradar@gmail.com” və meteo 11@rambler.ru elektron poçt ünvanları və birbaşa telefonla Milli Hidrometeorologiya Departamentinin Proqnozlar Bürosuna ötürülür. Məlumatlar həm bu poçt ünvanları, həm də server vasitəsilə “Radiometerologiya və Aerologiya” mərkəzinə ötürülür.

RADİOMETEOROLOJİ MÜŞAHİDƏ MƏLUMATLARININ TƏTBİQ SAHƏLƏRİ
Radiometeoroloji müşahidə məlumatlarından qısamüddətli hava proqnozlarının hazırlanmasında, hərbi və mülki aviasiyanın, kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələrinin , hidrometeorologiya üzrə Beynəlxalq Təşkilatların meteoroloji məlumatlarla təmin olunmasında, sel və daşqınların proqnozlaşdırılmasında, doluya qarşı mübarizə, süni yağış yağdırəlması və yağıntının miqdarının artırılması işlərində istifadə edilir.

mənbə: azmeteoradar.com

Aeroloji Müşahidələr

AEROLOJI MÜŞAHİDƏLƏRİN TARİXİ
Maştağa Aeroloji Stansiyasında aeroloji müşahidələrin aparılmasına 1936-cı ildən başlanılmışdır. Stansiyada 1973-cü ildə “Meteorit-2” aeroloji radiolokatoru quraşdırılmış və RKZ-5, 1984-cü ildən “MARZ-2-2” radiozondu buraxılmağa başlanmışdır. 1984-cü ildə «Titan AHK-1M» aeroloji radiolokatoru quraşdırılmış və “MRZ-3A” radiozondundan istifadə olunmağa başlanmışdır.
Maştağa Aeroloji Stansiyasındakı «Titan AHK-1M» tipli aeroloji radiolokatorlar uzun müddət istismar olunduğu və əsaslı təmir olunmaq üçün ehtiyat hissələri ilə təmin olunmadığı üçün 1995-ci ildə bu radiolokatorların işi dayandırılmış, aeroloji müşahidə işləri aparılmamışdır.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 may 2001-ci il tarixli fərmanı ilə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi və onun tərkibində Milli Hidrometeorologiya Departamenti yaradıldıqdan sonra 2003-cü ilin axırlarında Maştağa Aeroloji Stansiyasındakı «Titan AHK-1M» tipli aeroloji radiolokatoru əsaslı təmir edilmiş, fərdi kompüterlərdən istifadə etməklə avtomatlaşdırılmış aeroloji müşahidə sistemləri quraşdırılaraq istifadəyə verilmişdir.
Bundan sonra Maştağa Aeroloji Stansiyasından hər gün 40 km hündürlüyə qədər qalxan radiozond buraxılmaqla aeroloji radiolokatorların vasitəsi ilə atmosferin troposfer və stratosfer qatlarının aeroloji müşahidələri aparılmağa başlanmışdır.
Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirinin 08 fevral 068/ü saylı əmri ilə Milli Hidrometeorologiya Departamentinin tərkibində, Meteoroloji Müşahidə Sistemlərində İnnovasiyaların Tətbiqi Mərkəzi yaradıldıqdan sonra Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirinin 08 fevral 068/ü saylı əmri ilə Milli Hidrometeorologiya Departamentinin tərkibində Meteoroloji Müşahidə Sistemlərində İnnovasiyaların Tətbiqi Mərkəzi yaradıldıqda Maştağa Aeroloji Stansiyası fəaliyyət göstərmirdi. Mərkəzin mütəxəssisləri tərəfindən Maştağa AS-ndakı “Titan AHK-1M” tipli radiolokatorunda təmir edilmiş, radiozondun test buraxılışı həyata keçirilmişdir. Testlər zamanı yaranmış nasazlıqlar aradan qaldırılmış, radiozond buraxılışı bərpa edilmişdir.

AEROLOGİYANIN PREDMETİ və METODU
Aerologiyanın predmeti sərbəst atmosferdə baş verən fiziki proseslərin öyrənilməsi, metodu isə aeroloji radiolokatorun və zondlama, yəni atmosferə qaldırılmış cihazın vasitəsi ilə müxtəlif meteoroloji kəmiyyətlərin (küləyin sürət və istiqamətinin, təzyiqin, temperaturun və rütubətin), həmçinin havanın qaz və aerozol tərkibinin ölçülməsidir.
Aeroloji müşahidə məlumatlarının qəbulu, toplanması, saxlanması, arxivləşdirilməsi, işlənməsi, emalı və ötürülməsi fərdi kompüterlərin köməyi ilə avtomatlaşdırılmış rejimdə aparılır.

Fərdi kompüter vasitəsilə rəngli monitorda aşağıdakılar təsvir edilir:
1.Zondun verdiyi temperaturun, rütubətin, təzyiqin, küləyin sürət və istiqamətinin qiymətləri hesablanır və qrafiklərii qurulur;
2. Şeh nöqtəsi hesablanır;
3. Standart hündürlüklər (100, 200, 400, 600, 800, 1000, 1200, 1400, 1600, 1800, 2000 … 7000 Hp) seçilir və onların parametrlərinin qiymətləri yazılır;
4.Tropopauza (temperaturun 14 km ilə 17 km arasında və 18 km ilə 22 km arasında kəskin dəyişməsi) müəyyən edilir;
5.Xüsusi nöqtələr (temperaturun, rütubətin, sürətin və istiqamətin sıçrayışla dəyişdiyi yerlər) müəyyən edilir;
6.«Yerə yaxın təbəqə», «Təbəqə», «MK-04AB», «MK-04CD», «Şaquli dayanıqlıq», «Buzlaşma» məlumatları printer vasitəsilə çap edilir;
7.Aeroloji müşahidə məlumatları sənədləşdirilir və arxivləşdirilir.

AEROLOJİ MÜŞAHİDƏ MƏLUMATLARININ ÖTÜRÜLMƏSİ
Aeroloji məlumatlar internetdən istifadə etməklə və faks vasitəsilə Milli Hidrometeorologiya Departamentinin aidiyyati qurumlarına, faks, elektron poçt və server vasitəsilə Meteoroloji Müşahidə Sistemlərində İnnovasiyaların Tətbiqi Mərkəzinə ötürülür.

AEROLOJİ MÜŞAHİDƏ MƏLUMATLARININ TƏTBİQ SAHƏLƏRİ
Aeroloji müşahidə məlumatlarından havanın proqnozlaşdırılmasında, doluya qarşı mübarizə, süni yağış yağdırılması və yağıntının miqdarının artırılması işlərində, həmçinin hərbi və mülki aviasiyanın, kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələrinin, hidrometeorologiya üzrə Beynəlxalq Təşkilatların aeroloji məlumatlarla təmin olunmasında istifadə edilir.