Atmosfer cəbhələri və onların təsnifatı

Atmosfer cəbhələri 2 müxtəlif hava kütlələri arasında ensiz hava zolaqları atmosfer cəbhələrinin təsiri nəticəsində hava şəraiti kəskin şəkildə dəyişir. Atmosfer cəbhələri şaquli və üfüqi gərginliklərinə görə həm də atmosferin sirkulyasiyası baxımında müxtəlif cəhətlərə ayrılır.

  1. Əsas cəbhələr (Troposfer və daha hündür)
  2. Qeyri-əsas cəbhələr (Yerüstü alçaq və alçaq cəbhələr)
  3. Hündürlük cəbhələri

İrimiqyaslı xəritələr üzərində həm də radiolokator yaxud da meteoroloji peyklər vasitəsilə atmosfer cəbhələrinə xas olan bir sıra xüsusiyyətlər müəyyən edilir. Köçürülmə qabiliyyətinə görə şaquli və hava şəraitinə təsir baxımından atmosfer cəbhələrinin aşağı formaları mövcuddur.

  1. Sadə cəbhələr. Bu cəbhələr həm isti, həm soyuq həm də az hərəkətli (stasionar) formalar alır.
  2. Mürəkkəb cəbhələr (okkluyzlar) cəbhələr. Bu cəbhələr də isti, soyuq, neytral ola bilər.

Göstərilən hava cəbhələri anafrontal ola bilər, yəni bu zaman isti hava dağılan xüsusiyyətli hərəkət malik olmaqla soyuq hava kütlələrinin üzərinə sürüşür. Eyni zamanda qeyd edilən cəbhələr həm də katafrontal ola bilər. Bu zaman yuxarının əksin isti hava kütləsi enən xüsusiyyətli hərəkətlə soyuq hava kütlələrinin üzərinə sürüşür.

Bundan başqa cəbhələr həm də kəskin şəkildə özünü biruzə verməklə həm də yuyulmuş halda ola bilər. Yəni zəif şəkildə əks oluna bilər. Coğrafi əlamətlərinə görə cəbhələr aşağıdakı şəkildə olurlar.

  1. Arktik
  2. Polyar-mülayim
  3. Tropik

Tropik cəbhələr anlayışı sinoptik meteorologiyada Norveç meteoroloqları tərəffindən daxil edilmişdir. Xüsusi halda cənub şimal passatları həmçinin hava cəbhlərini formalaşdırır və bu cəbhələr tropik cəbhələr adlanır. Sonralar isə müəyən edilir ki, qeyd edilən cəbhələr hər 2 tərəfdə yerləşən hava kütlələri öz xassələrinə görə bir o qədər bir birindən fərqlənmirlər. Ona görə də tropik cəbhələr anlayışı atmosfer cəbhələrinə verilmiş qaydaya uyğun gəlmir. Bu səbəbdən də qeyd edilən hava kütlələri üçün vəziyyət hava kütlələrinin yığılmasının konvergensiyasını ifadə edir. Buna görə də tropik cəbhələr əvəzinə yeni ədəbiyyatlarda tropik daxili konvergensiya zamanı işlədilir. Belə xüsusiyyətli cəbhələr dedikdə çox böyük üfüqi və şaquli gərginliyə malik olan cəbhələr başa düşülür. Bunun üfüqi gərginliyi bir neçə min km şaquli isə yalnız bir neçə min təşkil edir.

Əsas cəbhə yanlız yerüstü xəritələr üzərində deyil həm də BTX üzərində izlənilə bilər. Əsas cəbhələr hava kütlələrinin bir birindən kəskin şəkildə fərqləndirən hissələrə bölür. Bu zaman temperaturlar fərqi cəbhə xəttindən hər 2 tərəfdə 5C-dən yuxarı ola bilər. Bəzi halda isə bu fərq daha da arta bilər. Əsas cəbhələrdə adətən qeyri-tropik siklonlar və onların ailəri şəkildə iştirak etməsi tez tez müşahidə edilir. Əsas cəbhələr isə üfüqi ölçüləri bir neçə 100 kmlərlə şaquli gərginliyi isə bir birinə 5 km arasında dəyişir.

Qeyri Əsas yaxud da 2-ci dərəcəli cəbhələr yüksək frontal zonalarla əlaqəli olunur. Barik topoqrafik xəritələr üzərində bu cəbhələr nəzərə çarpmır. Qeyri Əsas cəbhələr bunların mövcudluğu 1-2 sutkadan çox olunur. Əlverişli hava şəratində bu cəbhələr əsas cəbhələrə çevrilə bilərlər. Soyuq qeyri-əsas cəbhələr adətən siklon arxalıqlarda müşahidə olunur. Bu cür cəbhələr adətən öz bağlı olduqları siklonlardan kənara çıxa bilmirlər. Qeyri-əsas cəbhələrin yerüstü səthində formalaşması küləklərin yığılma zonası yerli topoqrafik xüsusiyyətdən asılı olaraq formalaşır. Ona görə də bu cür cəbhələr topoqrafik cəbhələr adlanır. Bu cəbhələr də formalaşdıqları ərazidən kənara çıxa bilmirlər əsas cəbhədən fərqli olurular.

Hündür cəbhələr – adətən müəyyən bir hündürlükdə adətən troposferdə formalaşır. Bu cəbhələr topoqrafik xəritələr üzərində yaxud da atmosferin şaquli kəsikləri üzərində görülə biləndir. Ancaq yerüstü xəritələrdə isə onları görmək olmur. Bu cəbhələr adi cəbhələrə çevrilə bilərlər, əgər onların köçürülməsi zamanı onların ətraflarının kəskin şəkildə soyumuş hava kütləsi olarsa onlar adi cəbhələr çevrilə bilər və yaxud da bu cəbhələr yerüstü səthdən dağılmaq üzrə olduğu halda yuxarıda mövcud ola bilərlər. Hündür cəbhələr adətən okkluyz cəbhələr sistemində daha tez-tez görünürlər. Keyfiyyətcə bu cəbhələr isti yüksək frontal zonalarda (yerüstü xəritələrdə müşahidə edilməyən) izlənilə bilər. Hündür cəbhələrin daxil olduğu yüksək frontal zonların eni adətən 500 km-dən aşağı olmur. İsti cəbhələr adətən cəbhə hissəsi soyuq hava kütləsinə doğru köçürülən cəbhələrdir.

İsti cəbhənin ardınca adətən isti hava kütləsi köçürülür. Bu zaman öndə yerləşən soyuq hava kütləsi kənara çəkilir. İsti cəbhələr adətən anafrontal adlanır.

Soyuq cəbhələr isə kadofrontal adlanır. Soyuq cəbhələr isə adətən isti hava kütləsinə doğru köçürülür. Soyuq cəbhələrin ardınca isti hava kütləsi kənara çəkilir.

Stasionar cəbhələr isə adətən uzun müddətdə cəbhə zonası öz yerini dəyişmir.

Eyni bir sistemə daxil olan siklonlarda soyuq cəbhələrin isti cəbhələrə nisbətən bir qədər tez tez köçürülür. Bu səbəbdən də müəyyən bir vaxtdan sonra bu cəbhələrin bir birinə yaxınlaşmasın baş verir və onlar birləşirlər bu halda siklonların isti hissəsində isti hava kütlələri digər hissədə isə soyuq hava kütlələri toplanılır. İstənilən cəbhə tipi ya kəkin şəkildə ya da yuyulmuş halda müşahidə edilən cəbhənin formalaşması kəskinləşməsi frontogenes, onun yuylması dağılması frontoliz adlanır.